Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Punent tal-Asja
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Si-o-se-Pol.jpg/220px-Si-o-se-Pol.jpg)
L-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) iddeżinjat 102 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Punent tal-Asja, li hawnhekk tirreferi għal 18-il pajjiż/stat membru: l-Armenja, l-Ażerbajġan, il-Bahrain, Ċipru, il-Georgia, l-Iran, l-Iraq, Iżrael, il-Ġordan, il-Libanu, l-Oman, il-Palestina, l-Arabja Sawdija, is-Sirja, it-Turkija, l-Emirati Għarab Magħquda, il-Qatar u l-Jemen. Filwaqt l-Eġittu huwa parzjalment fil-Punent tal-Asja, is-Siti ta' Wirt Dinji tiegħu huma elenkati fl-Afrika minflok. Il-Kuwajt huwa l-unika pajjiż fir-reġjun li ma għandu l-ebda Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
F'dan ir-reġjun l-Iran għandu l-ikbar ammont ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO b'25 sit. L-ewwel siti li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO mir-reġjun kienu Persepolis, il-Pjazza ta' Naqsh-e Jahan, Esfahan, u Tchogha Zanbil, fl-Iran, u l-Belt Antika ta' Damasku fis-Sirja.
Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jiddeżinja siti ġodda fil-lista, jew ineħħi s-siti li ma jissodisfawx iktar il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti "mħallta" huma siti li jissodisfaw kriterji bħala sit kulturali u bħala sit naturali.[1][2]
Il-Kumitat tal-Wirt Dinji jista' jispeċifika wkoll li sit jinsab fil-periklu, u jikkwota "kundizzjonijiet li jheddu l-istess karatteristiċi tal-għażla tal-UNESCO li wasslu biex is-sit jitniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO".[3] F'dan ir-reġjun attwalment hemm seba' siti fil-periklu; il-Forti ta' Bahla kien tniżżel bħala sit fil-periklu fl-imgħoddi, u kien hemm ukoll diversi każijiet ta' siti li tqiesu biex jitniżżlu bħala siti fil-periklu iżda finalment ma tniżżlux.
Siti ta' Wirt Dinji
[immodifika | immodifika s-sors]NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk)
Sit | Stampa | Post | Kriterji tal-Għażla | Erja f'ettari (akri) | Sena tad-deżinjazzjoni | Deskrizzjoni |
---|---|---|---|---|---|---|
Sistemi tal-Irrigazzjoni tal-Aflaj tal-Oman | ![]() |
Reġjuni ta' Dakhiliyah, Sharqiyah u Batinah, | kulturali:
(v) |
1,456 (3,600) | 2006 | Il-ħames komponenti tas-sistemi tal-Aflaj jirrappreżentaw metodu ta' irrigazzjoni li jmur lura għal mill-inqas il-500 W.K. Din is-sistema tqassam l-ilma b'mod effettiv permezz tal-gravità, sabiex l-ilma jissodisfa l-ħtiġijiet agrikoli u domestiċi.[4] |
Belt Antika ta' Qalhat | ![]() |
Governorat tan-Nofsinhar ta' Ash Sharqiyah, | kulturali:
(ii)(iii) |
75.82 (187.4) | 2018 | Qalhat hija marbuta mal-istorja tar-Renju/tal-Imperu ta' Hormuz kien jikkontrolla l-iStrett ta' Hormuz bejn is-seklu 10 u s-seklu 17. Qalhat ġiet żviluppata tul il-kosta tal-Oman bħala belt sekondarja biex ikunu jistgħu jiġu kkontrollati ż-żewġ naħat tad-daħla fil-Golf tal-Persja.[5] |
Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn | Reġjun ta' Ad Dhahirah, l-Oman | kulturali:
(iii)(iv) |
— | 1988 | Bat, Al-Khutm u Al-Ayn, li jinsabu fin-naħa ta' ġewwa tas-Sultanat, huma fost l-iżjed kumplessi ppreservati ta' insedjamenti u ta' nekropoli mit-tielet millenju Q.K. fil-Lvant tal-Arabja u fid-dinja. In-nekropoli ta' Bat, b'mod partikolari, tirrefletti l-prattiki funebri ta' Żmien il-Bronż Bikri fl-Oman.[6] | |
Forti ta' Bahla | ![]() |
Reġjun ta' Ad Dakhiliyah, l-Oman | kulturali:
(iv) |
— | 1987 | Il-forti huwa parti minn Bahla, insedjament f'oażi u l-eks belt kapitali tad-dinastija Nabhani, li ddominat fl-Oman u stagħnat fil-Peniżola tal-Arabja matul il-Medju Evu Aħħari.[7] |
Art tal-Inċens | ![]() |
Governorat ta' Dhofar, | kulturali:
(iii)(iv) |
850 (2,100) | 2000 | Il-portijiet antiki ta' Khor Rori u ta' Al-Balid, l-oażi tal-karovani ta' Shisr u Wadi Dawkah fin-Nofsinhar tal-Arabja kienu kruċjali fil-produzzjoni u fid-distribuzzjoni tal-inċens, li kien wieħed mill-iżjed prodotti lussużi mfittex fi żmien il-qedem.[8] |
Tumbati Funebri ta' Dilmun | ![]() |
Governorat tat-Tramuntana, | kulturali:
(iii)(iv) |
168.45 (416.2) | 2019 | It-Tumbati Funebri ta' Dilmun jinsabu fin-naħa tal-Punent tal-Gżira ta' Bahrain u jmorru lura għal żmien Dilmun u l-kultura ta' Umm al-Nar. Inbnew bejn l-2050 u l-1750 Q.K. u jinkludu 21 sit arkeoloġiku b'iktar minn 11,000 tumbata funebri u 17-il tumbata rjali mibnija bħala torrijiet funebri ta' żewġ sulari.[9] |
Qal'at al-Bahrain – Port Antik u Kapitali ta' Dilmun | ![]() |
Governorat tat-Tramuntana, | kulturali:
(ii)(iii)(iv) |
32 (79) | 2005 | Qal'at al-Bahrain kienet il-belt kapitali taċ-ċivilizzazzjoni ta' Dilmun, u hija xhieda tal-okkupazzjoni umana kontinwa mill-ħabta tal-2300 Q.K. sal-preżent. Fil-quċċata tas-sit hemm forti Portugiż.[10] |
Ħsad tal-Perli fil-Bahrain, xhieda tal-ekonomija ta' gżira | ![]() |
il-Bahrain | kulturali:
(iii) |
35,087 (86,700) | 2012 | Is-sit jikkonsisti minn binjiet f'Muharraq, meded tal-gajdri, segment tal-kosta u fortizza, u huwa xhieda tat-tradizzjoni tal-ħsad tal-gajdri li kien jiddomina fil-Golf tal-Arabja mis-seklu 2 sal-bidu tas-seklu 20, meta l-introduzzjoni tal-kultivazzjoni tal-perli mill-Ġappun irriżultat fil-qerda tal-ekonomija tal-ħsad tal-perli fil-Bahrain.[11] |
Sit Arkeoloġiku ta' Al Zubarah | ![]() |
Al Shamal, | kulturali:
(iii)(iv)(v) |
416 (1,030) | 2013 | Ir-raħal kostali ta' Al Zubarah kien ċentru kummerċjali ewlieni tal-ħsad tal-perli fil-Golf Persjan fl-aħħar tas-seklu 18 u fil-bidu tas-seklu 19, qabel ma nqered fl-1811 u eventwalment ġie abbandunat fil-bidu tas-seklu 20. Il-fdalijiet tal-palazzi, tal-moskej, tal-port, tal-fortifikazzjonijiet u ta' strutturi oħra tiegħu ġew ippreservati bis-saħħa tar-ramel tad-deżert.[12] |
Oażi ta' Al-Ahsa, Pajsaġġ Kulturali li Jevolvi | ![]() |
Hofuf, Governorat ta' Al-Ahsa, l-Arabja Sawdija | kulturali:
(iii)(iv)(v) |
8,544 (21,110) | 2018 | Permezz tat-2.5 miljun siġra tal-palm tat-tamal tagħha, Al-Ahsa hija l-ikbar oażi fid-dinja. Al-Ahsa fiha pajsaġġ ġeokulturali uniku u hija eżempju eċċezzjonali ta' interazzjoni mal-ambjent.[13] |
Sit Arkeoloġiku ta' Hegra (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ) | ![]() |
Provinċja ta' Al Madinah,
l-Arabja Sawdija 26°47′01″N 37°57′18″E / 26.78361°N 37.955°E |
kulturali:
(ii)(iii) |
1,621 (4,010) | 2008 | Is-sit ta' Al-Hijr, li qabel kien magħruf bħala Hegra, jikkostitwixxi l-ikbar insedjament tar-Renju tan-Nabatej wara Petra. Fih sensiela ta' oqbra mħaffrin fil-blat u monumenti li huma ppreservati, li jmorru lura għas-seklu 1 Q.K.[14] |
Distrett ta' At-Turaif f'ad-Dir'iyah | ![]() |
Provinċja ta' Riyadh,
l-Arabja Sawdija 24°44′03″N 46°34′21″E / 24.73417°N 46.5725°E |
kulturali:
(ii)(iii) |
29 (72) | 2008 | Stabbilit fis-seklu 15, id-Distrett ta' Turaif f'ad-Dir'iyah kien l-ewwel belt kapitali tad-dinastija Sawdija. Ad-Dir'iyah esperjenzat it-tkabbir tal-importanza politika u reliġjuża tagħha, kif ukoll it-tifrix tal-Waħħabiżmu fis-seklu 18 u fil-bidu tas-seklu 19.[15] |
Żona Kulturali ta' Ḥimā | ![]() |
Provinċja ta' Najran,
l-Arabja Sawdija 18°14′55″N 44°27′6″E / 18.24861°N 44.45167°E |
kulturali:
(iii) |
242.17 (598.4) | 2021 | Iż-Żona Kulturali ta' Ḥimā fiha kollezzjoni ta' tinqix fuq il-blat b'xeni tal-kaċċa, tal-fawna, tal-flora u tal-istili ta' għajxien ta' 7,000 sena ilu.[16] |
Jeddah Storika, id-Daħla għall-Mekka | ![]() |
Reġjun tal-Mekka,
l-Arabja Sawdija 21°29′02″N 39°11′15″E / 21.48389°N 39.1875°E |
kulturali:
(ii)(iv)(vi) |
18 (44) | 2014 | Il-belt ta' Jeddah, li tinsab mal-kosta tal-Baħar Aħmar, kibret f'ċentru kummerċjali ewlieni fis-seklu 7 W.K., u ilha sservi bħala d-daħla prinċipali għall-pellegrini fi triqthom lejn il-Mekka.[17] |
Tinqix fuq il-Blat fir-Reġjun ta' Ha'il | ![]() |
Reġjun ta' Ha'il,
l-Arabja Sawdija 28°00′38″N 40°54′47″E / 28.01056°N 40.91306°E |
kulturali:
(i)(iii) |
2,044 (5,050) | 2015 | Is-siti ta' Jabel Umm Sinman, Jabal al-Manjor u Raat fihom għadd kbir ta' petroglifiċi u kitbiet imnaqqxa fuq il-blat, li jkopru 10,000 sena ta' storja umana.[18] |
Belt Antika ta' Ġerusalemm u l-Ħitan tagħha | ![]() |
il-Lvant ta' Ġerusalemm, Iżrael/Palestina | kulturali:
(ii)(iii)(vi) |
— | 1981 | Ġerusalemm hija belt imqaddsa għat-tliet reliġjonijiet ewlenin fid-dinja, il-Kristjaneżmu, l-Iżlam u l-Ġudaiżmu, u fiha iktar minn 200 monument storiku, inkluż il-Koppla tal-Blata, il-Ħajt tan-Newwieħa u l-Knisja tas-Sepolkru Mqaddes.[19] |
Post tat-Twelid ta' Ġesù: il-Knisja tan-Natività u r-Rotta tal-Pellegrinaġġ, Betlem | ![]() |
Governorat ta' Betlem, il-Palestina | kulturali:
(ii)(iii) |
3 (7.4) | 2012 | Is-sit tradizzjonalment jiġi identifikat bħala l-post tat-twelid ta' Ġesù. Il-Knisja tan-Natività, li nbniet fis-seklu 4 u ġiet rikostruwita fis-seklu 6, għandha importanza prominenti kemm għall-Kristjani kif ukoll għall-Musulmani.[20] |
Palestina: Art taż-Żebbuġ u tal-Vinji – Pajsaġġ Kulturali tan-Nofsinhar ta' Ġerusalemm, Battir | Governorat ta' Betlem,
il-Palestina 31°43′11″N 35°07′50″E / 31.71972°N 35.13056°E |
kulturali:
(iv)(v) |
349 (860) | 2014 | Il-pajsaġġ tal-għoljiet ta' Battir jinkludi raba' mtarraġ bil-ġebel għas-swieq u għall-ġonna tal-produzzjoni taż-żebbuġ u tal-vinji, li jissaqqa permezz ta' sistema tradizzjonali ta' tisqija.[21] | |
Ċentru Storiku ta' Hebron/Al-Khalil | Governorat ta' Hebron, | kulturali:
(ii)(iv)(vi) |
20.6 (51) | 2017 | Il-qalba taċ-ċentru storiku tar-raħal kien is-sit tal-Moskea ta' Al-Ibrahimi u l-qabar tal-Patriarki li nbnew f'kumpless fis-seklu 1 W.K. sabiex jiġu protetti l-oqbra tal-patriarka Abram u tal-familja tiegħu.[22] | |
Siti Kulturali ta' Al Ain (Hafit, Hili, Bidaa Bint Saud u ż-Żoni tal-Oażi) | Abu Dhabi, l-Emirati Għarab Magħquda | kulturali:
(iii)(iv)(v) |
4,945 (12,220) | 2011 | Al Ain tinsab f'reġjun ta' deżert u ilha tiġi okkupata min-Neolitiku. Fiha oqbra tal-ġebel mit-tielet millenju Q.K., bjar, kostruzzjonijiet tal-brikks u t-tajn u wieħed mill-eqdem eżempji tas-sistema ta' irrigazzjoni msejħa aflaj f'Bidaa Bint Saud.[23] | |
Raħal Storiku ta' Zabid | ![]() |
Governorat ta' Al Hudaydah, il-Jemen | kulturali:
(iii) |
— | 1993 | Ir-raħal ta' Zabid kien il-belt kapitali tal-Jemen mis-seklu 13 sas-seklu 15. L-università Iżlamika tar-raħal tat kontribut siewi għat-tifrix tal-għarfien Iżlamiku.[24] |
Belt Antika ta' Sana'a | ![]() |
Governorat ta' Sana'a, il-Jemen | kulturali:
(iv)(v)(vi) |
— | 1986 | Sana'a tinsab f'wied muntanjuż u ilha abitata għal iktar minn 2,500 sena. Saret ċentru għat-tifrix tal-Iżlam fis-sekli 7 u 8. Il-belt fiha djar-torrijiet uniċi bit-tajn ikkumpattjat, kif ukoll 103 moskea u 14-il ħammamli nbnew qabel is-seklu 11.[25] |
Belt Antika Ffortifikata ta' Shibam | ![]() |
Governorat ta' Hadhramaut, il-Jemen | kulturali:
(iii)(iv)(v) |
— | 1982 | Il-belt iffortifikata tas-seklu 16 ta' Shibam hija fost l-eqdem u l-aqwa eżempji ta' ppjanar urban vertikali, bi djar-torrijiet tal-brikks u t-tajn distinti tagħha li wasslu biex titlaqqam bħala "l-Manhattan tad-deżert".[26] |
Arċipelagu ta' Socotra | Governorat ta' Socotra, il-Jemen | naturali:
(x) |
410,460 (1,014,300) | 2008 | Għalkemm jagħmel parti mill-massa tal-art tal-kontinent Afrikan, l-Arċipelagu ta' Socotra huwa amministrat mill-Jemen. Huwa magħruf għall-bijodiversità kbira u għall-flora u l-fawna distinti tiegħu, b'għadd kbir ta' speċijiet endemiċi li ma jeżistu mkien iktar fid-dinja. Barra minn hekk, isostni firxa wiesgħa ta' għasafar u ta' organiżmi tal-baħar.[27] | |
Attrazzjonijiet Ewlenin tar-Renju Antik ta' Saba f'Marib | ![]() |
Marib, il-Jemen | kulturali: iii, iv | — | 2023 | Marib kienet iċ-ċentru tar-Renju ta' Saba, possibbilment ir-Renju ta' Sheba. Ir-renju kellu l-kontroll tal-biċċa l-kbira tal-kummerċ tal-inċens madwar il-Peniżola tal-Arabja u kellu rwol ewlieni fl-iskambju kulturali mal-Mediterran u mal-Lvant tal-Afrika. Il-monumenti ta' Marib imorru lura għall-ewwel millenju Q.K. sal-wasla tal-Iżlam għall-ħabta tas-630 W.K. Dawn jinkludu t-Tempju ta' Barran, it-Tempju ta' Awam (fl-istampa), il-belt antika ta' Marib, id-Diga Antika ta' Marib, u l-belt antika ta' Sirwah. Is-sit tniżżel minnufih bħala sit fil-periklu minħabba t-theddidiet tal-Gwerra Ċivili fil-Jemen.[28] |
As-Salt – Post it-Tolleranza u l-Ospitalità Urbana | Governorat ta' Balqa,
il-Ġordan 32°02′21″N 35°43′33″E |
kulturali: (ii)(iii) | 24.68 (61.0) | 2021 | Stabbilit fuq tliet għoljiet spazjati qrib xulxin fir-reġjun ta' Balqa, As-Salt kien l-insedjament prinċipali max-Xatt tal-Lvant tax-xmara Ġordan li serva bħala ċentru kummerċjali, kulturali u finanzjarju. Il-prosperità tiegħu wasslet għal influss ta' nies mir-reġjun li marru jgħixu f'As-Salt, u ħolqu belt distinta mibnija bil-ġebla tal-ġir safra u bi stili Neo-Kolonjali u tal-Art Nouveau Ewropej flimkien ma' stili tradizzjonali lokali.[29] | |
Sit tal-Magħmudija tal-"Betanija Lil Hinn mix-Xmara Ġordan" (Al-Maghtas) | Ix-xmara Ġordan.
31°50′14″N 35°33′10″E |
kulturali:
(iii)(vi) |
294 (730) | 2015 | Al-Maghtas jinsab max-xmara Ġordan u jitqies bħala l-post fejn Ġesù ġie mgħammed minn Ġwanni l-Battista. Huwa sit ta' pellegrinaġġ Kristjan u fih il-fdalijiet ta' knejjes u kappelli Rumani u Biżantini, monasteru, għerien u vaski.[30] | |
Petra | ![]() |
Governorat ta' Ma'an,
il-Ġordan 30°19′50″N 35°26′36″E |
kulturali:
(i)(iii)(iv) |
26,171 (64670) | 1985 | Il-belt tan-Nabatej ta' Petra kienet ċentru kummerċjali ewlieni bejn l-Arabja, l-Eġittu u s-Sirja/il-Feniċja, famuża għall-arkitettura mħaffra fil-blat kif ukoll għas-sistemi tal-estrazzjoni u tal-inġinerija tal-ilma.[31] |
Quseir Amra | ![]() |
Governorat ta' Zarqa,
il-Ġordan 31°48′7″N 36°35′9″E |
kulturali:
(i)(iii)(iv) |
0.0445 (0.101) | 1985 | Il-kastell tad-deżert ta' Quseir Amra nbena fil-bidu tas-seklu 8, u ntuża kemm bħala fortizza kif ukoll bħala palazz rjali tal-Umajjad. Is-sit huwa magħruf ukoll għall-affreski estensivi tiegħu, li jikkostitwixxu eżempju importanti u uniku ta' arti Iżlamika bikrija.[32] |
Um er-Rasas (Kastrom Mefa'a) | Governorat ta' Madaba,
il-Ġordan 31°30′6″N 35°55′14″E |
kulturali:
(i)(iv)(vi) |
24 (59) | 2005 | Stabbilit bħala kamp militari Ruman, Um er-Rasas kiber u sar insedjament sas-seklu 5, li ġie abitat suċċessivament minn komunitajiet Kristjani u Iżlamiċi. Fil-biċċa l-kbira tiegħu s-sit għadu ma ġiex skavat u fih fdalijiet ta' fortifikazzjonijiet Rumani, ta' knejjes b'artijiet tal-mużajk ippreservati sew, u żewġ torrijiet stiliti.[33] | |
Żona Protetta ta' Wadi Rum | il-Ġordan
29°38′23″N 35°26′02″E |
imħallat:
(iii)(v)(vii) |
74,180 (183,300) | 2005 | Iż-Żona Protetta ta' Wadi Rum tinsab fin-Nofsinhar tal-Ġordan u fiha varjetà kbira ta' formazzjonijiet tal-art fid-deżert, inkluż widien tal-ġebel ramli, ħnejjiet naturali, fniedaq, irdumijiet, ċedimenti tal-art u għerien. Is-sit fih ukoll panewijiet estensivi tal-arti fuq il-blat, inċiżjonijiet u fdalijiet arkeoloġiċi, li jixhdu iktar 12,000 sena ta' abitazzjoni umana kontinwa.[34] | |
Anjar | ![]() |
Governorat ta' Beqaa,
il-Libanu 33°43′33″N 35°55′47″E |
kulturali:
(iii)(iv) |
— | 1984 | Stabbilita fil-bidu tas-seklu 8, il-belt ta' Anjar malajr ġiet abbandunata wara l-waqgħa tal-Kaliffat Umajjad, u tħallew fdalijiet ta' swar, torrijiet, palazzi, moskej u banjijiet, li jikkostitwixxu eżempju ta' ppjanar tal-bliet ta' żmien l-Umajjad.[35] |
Baalbek | ![]() |
Governorat ta' Baalbek-Hermel,
il-Libanu 34°00′25″N 36°12′18″E |
kulturali:
(i)(iv) |
— | 1984 | Magħrufa qabel bħala Heliopolis, il-belt tal-Feniċi ta' Baalbek fiha wħud mill-ikbar tempji Rumani u fost l-iktar ippreservati, inkluż it-Tempji ta' Ġove, ta' Venere u ta' Bacchus.[36] |
Byblos | ![]() |
Governorat tal-Għolja tal-Libanu,
il-Libanu 34°07′09″N 35°38′51″E |
kulturali:
(iii)(iv)(vi) |
— | 1984 | Abitata kontinwament min-Neolitiku, Byblos kienet waħda mill-eqdem bliet li oriġinat fi żmien il-Feniċi. Minn dak iż-żmien ġiet okkupata mill-Persjani, mir-Rumani, mill-ġellieda tal-Kruċjati u mill-Ottomani, li kollha kemm huma ħallew xi influwenza fuq l-arkitettura tagħha. Byblos kellha rwol sinifikanti fid-diffużjoni tal-alfabett tal-Feniċi.[37] |
Ouadi Qadisha (il-Wied Sagru) u l-Foresta taċ-Ċedri ta' Alla (Horsh Arz el-Rab) | ![]() |
Governorat tat-Tramuntana tal-Libanu,
il-Libanu 34°14′36″N 36°02′56″E |
kulturali:
(iii)(iv) |
— | 1998 | Il-Wied ta' Qadisha pprovda kenn għall-komunitajiet Kristjani mill-bidu tal-Kristjaneżmu, u ospita għadd kbir ta' monasteri u eremitaġġi. Il-Foresta taċ-Ċedri ta' Alla hija fost l-aħħar postijiet fejn għadhom jikbru s-siġar taċ-Cedrus libani, li minnhom storikament kienu jiġu prodotti wħud mill-iżjed materjali importanti għall-kostruzzjoni.[38] |
Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karami f'Tripoli | ![]() |
Governorat tat-Tramuntana tal-Libanu,
il-Libanu 34°26′21″N 35°49′27″E |
kulturali:
(ii)(iv) |
— | 2022 | Il-Fiera Internazzjonali ta' Rachid Karameh f'Tripoli tinsab fit-Tramuntana tal-pajjiż u ġiet iddisinjata fl-1962 mill-arkitett Brażiljan Oscar Niemeyer fuq medda ta' 70 ettaru bejn iċ-ċentru storiku ta' Tripoli u l-port ta' Al Mina. Il-fiera kienet il-proġett ewlieni tal-politika tal-immodernizzar tal-Libanu fis-snin 60 tas-seklu 20.[39] |
Tyre | ![]() |
Governorat tan-Nofsinhar tal-Libanu, il-Libanu
33°16′19″N 35°11′40″E |
kulturali:
(iii)(vi) |
154 (380) | 1984 | Il-belt antika tal-Feniċi ta' Tyre kienet waħda mill-ewwel setgħat marittimi fil-Lvant tal-Mediterran u l-post fejn jingħad li ġiet skoperta ż-żebgħa vjola. Il-fdalijiet arkeoloġiċi eżistenti fil-biċċa l-kbira jmorru lura għal żmien ir-Rumani, fosthom banjijiet, arena, triq bil-kolonni, arkata trijonfali, akkwedott u ippodromu.[40] |
Belt Antika ta' Aleppo | ![]() |
Governorat ta' Aleppo,
is-Sirja 36°14′00″N 37°10′00″E / 36.2333333°N 37.1666667°E |
kulturali:
(iii)(iv) |
350 (860) | 1986 | Aleppo tinsab f'salib it-toroq ta' diversi rotot kummerċjali, u ġiet immexxijja suċċessivament, fost l-oħrajn, mir-Rumani, mill-Ajjubidi, mil-Mamluk u mill-Ottomani, li kollha kemm huma ħallew influwenza sinifikanti fin-nisġa arkitettonika tagħha. Dan irriżulta f'pajsaġġ urban diversifikat. Fost l-istrutturi ewlenin tal-belt hemm iċ-ċittadella, il-Moskea l-Kbira u l-Madrasa ta' Halawiye.[41] |
Belt Antika ta' Bosra | ![]() |
Governorat ta' Daraa, | kulturali:
(i)(iii)(vi) |
— | 1980 | Bosra li qabel kienet insedjament tan-Nabatej, il-belt ta' Bosra nħakmet mir-Rumani fis-seklu 2 W.K. u saret il-belt kapitali tal-Arabja. Sfat taħt it-tmexxija Iżlamika fis-seklu 7. Il-fdalijiet tal-belt antika jinkludu teatru, bażilika, katidral, moskea u madrasa, fost l-oħrajn.[42] |
Belt Antika ta' Damasku | ![]() |
Governorat ta' Damasku, | kulturali:
(i)(ii)(iii)(iv)(vi) |
86 (210) | 1979 | Il-belt antika ta' Damasku, stabbilita fit-tielet millenju Q.K., titqies bħala waħda mill-eqdem bliet abitati kontinwament fid-dinja. Bħala l-belt kapitali tal-Umajjad, kienet ta' influwenza sinifikanti fid-dinja Għarbija. Il-Moskea l-Kbira hija fost l-ikbar fid-dinja u l-eqdem siti ta' talb kontinwu mill-bidu tal-Iżlam.[43] |
Villaġġi Antiki tat-Tramuntana tas-Sirja | ![]() |
it-Tramuntana tas-Sirja | kulturali:
(iii)(iv)(v) |
12,290 (30,400) | 2011 | Is-sit huwa magħmul minn xi 40 villaġġ, li jmorru lura għas-sekli 1 sa 7 W.K. u li ġew abbandunati fis-sekli 8 u 10 W.K. Jagħtu ħjiel tal-ħajja rurali fl-Antikità Aħħarija u matul il-perjodu Biżantin.[44] |
Crac des Chevaliers u Qal'at Salah El-Din | ![]() |
Governorati ta' Homs u ta' Latakia, | kulturali:
(ii), (iv) |
9 (22) | 2006 | Crac des Chevaliers u Qal'at Salah El-Din jitqiesu bħala wħud mill-iżjed eżempji prominenti ta' kastelli ta' żmien il-Kruċjati, u juru l-evoluzzjoni tal-fortifikazzjonijiet u l-iskambju ta' influwenzi fit-teknoloġija tad-difiża.[45] |
Sit ta' Palmyra | ![]() |
Governorat ta' Homs, | kulturali:
(i)(ii)(iv) |
0.36 (0.89) | 1980 | Palmyra sfat taħt it-tmexxija Rumana fis-seklu 1 W.K., u kibret biex saret wieħed mill-iżjed ċentri kulturali importanti ta' żmien il-qedem. Il-fdalijiet estensivi tagħha jinkludu t-Triq il-Kbira bil-Kolonni, it-Tempju ta' Bel, il-Kamp ta' Dijoklezjanu u t-Teatru Ruman.[46] |
Ahwar tan-Nofsinhar tal- Iraq: Rifuġju ta' Bijodiversità u l-Pajsaġġ Relitt tal-Bliet tal-Mesopotamja | ![]() |
Governorat ta' Dhi Qar, l-Iraq
31°33′44″N 47°39′28″E |
imħallat:
(iii)(v)(ix)(x) |
211,544 (522,740) | 2016 | Is-sit jinsab fin-Nofsinhar tal-Iraq u jinkludi tliet bliet ta' oriġini Sumera, fosthom Uruk, Ur u Eridu, flimkien ma' erba' artijiet mistagħdra fl-imraġ tal-Mesopotamja.[47] |
Babilonja | ![]() |
Governorat tal-Babilonja,
l-Iraq32°32′31.09″N 44°25′15″E |
kulturali:
(iii)(vi) |
1,054.3 (2,605) | 2019 | Is-sit jinsab 85 kilometru fin-Nofsinhar ta' Bagdad u jinkludi l-fdalijiet tal-belt li bejn is-626 u l-539 Q.K., kienet il-belt kapitali tal-Imperu Neo-Babiloniż. Jinkludi villaġġi u żoni agrikoli madwar il-belt antika.[48] |
Ċittadella ta' Erbil | ![]() |
Governorat ta' Erbil, l-Iraq
36°11′28″N 44°00′33″E |
kulturali:
(iv) |
16 (40) | 2014 | Iċ-ċittadella ta' Erbil tinsab fil-quċċata ta' għolja fuq il-belt ta' Erbil u tikkorrispondi għall-belt antika ta' Arbela, li kienet ċentru politiku u reliġjuż Assirjan li jmur lura għal żmien l-Assirjani.[49] |
Hatra | ![]() |
Governorat ta' Nineveh,
l-Iraq 35°35′17″N 42°43′06″E |
kulturali:
(ii)(iii)(iv)(vi) |
324 (800) | 1985 | Il-belt iffortifikata Partika ta' Hatra irreżistiet attakki ripetuti mill-Imperu Ruman fis-seklu 2 W.K. L-arkitettura tagħha tirrifletti kemm influwenzi Ellenistiċi kif ukoll influwenzi Rumani.[50] |
Ashur (Qal'at Sherqat) | ![]() |
Governorat ta' Saladin,
l-Iraq 35°27′32″N 43°15′35″E |
kulturali:
(iii)(iv) |
70 (170) | 2003 | Ashur tinsab max-xmara Tigris u tmur lura għat-tielet millenju Q.K. Ashur kienet l-ewwel kapitali tal-Imperu Assirjan u ċentru reliġjuż tal-Assirjani. Wara l-qerda tagħha mill-Babiloniżi, il-belt reġgħet ħadet il-ħajja għal żmien qasir matul il-perjodu tal-Partiċi.[51] |
Belt Arkeoloġika ta' Samarra | ![]() |
Governorat ta' Saladin,
l-Iraq 34°20′28″N 43°49′25″E |
kulturali:
(ii)(iii)(iv) |
15,058 (37,210) | 2007 | Il-belt Iżlamika ta' Samarra tinsab max-xmara Tigris u kienet il-kapitali tal-Kaliffat Abbasid. Fiha tnejn mill-ikbar moskej u bosta mill-ikbar palazzi fid-dinja Iżlamika. Barra minn hekk, hija l-ifjen eżempju ta' ppjanar tal-bliet ta' żmien l-Abbasidi.[52] |
Paphos | ![]() |
Paphos, Ċipru | kulturali: (iii), (iv) | — | 1980 | Il-qima ta' allat tal-fertilità pre-Elleniċi f'Ċipru bdiet fin-Neolitiku fis-sitt millenju Q.K. Paphos kien is-sit b'wieħed mill-eqdem insedjamenti ta' Mycenae. Fis-seklu 12 Q.K., dawn bnew tempju ddedikat lil Afrodite, l-alla femminili tal-imħabba u tas-sbuħija, li jingħad li twieldet fil-gżira, skont il-mitoloġija klassika. Is-sit arkeoloġiku jinkludi l-fdalijiet tal-vilel, tal-palazzi, tal-fortizzi u tal-oqbra mħaffrin fil-blat. Il-vilel kienu mżejna b'mod rikk b'artijiet bil-mużajk, b'motivi li jirrappreżentaw temi mill-mitoloġija u mill-ħajja ta' kuljum. Dan il-mużajk ta' kwalità artistika għolja sar mill-perjodu Ellenistiku sal-perjodu Biżantin.[53] |
Knejjes Impittrin fir-Reġjun ta' Troodos | ![]() |
Limassol u Nikosija, Ċipru | kulturali: (ii), (iii), (iv) | — | 1985 | Dan is-sit huwa magħmula minn għaxar knejjes u monasteri rurali li nbnew fil-muntanji ta' Troodos bejn is-sekli 11 sa 16. Il-Knisja tal-Verġni Marija ta' Arakos u l-Knisja ta' San Nikola tas-Saqaf, fost l-oħrajn, huma mżejna b'pitturi rikki mal-ħitan. Jiddokumentaw iżjed minn 500 sena ta' pitturi Biżantini u post-Biżantini u jservu bħala eżempji tal-iżvilupp tal-istili b'influwenzi internazzjonali. Oriġinarjament fl-1985 tniżżlu disa' knejjes, u oħra żdiedet fl- 2001, filwaqt li hemm oħra addizzjonali li qed titqies għal estensjoni ulterjuri fil-lista tas-siti indikattivi.[54][55] |
Choirokoitia | ![]() |
Larnaca, Ċipru | kulturali: (ii), (iii), (iv) | — | 1998 | Choirokoitia hija wieħed mill-iżjed siti preistoriċi importanti fil-Lvant tal-Mediterran. Kien okkupat bejn is-seba' u r-raba' millenji Q.K., fil-perjodu Neolitiku. L-insedjament kien jikkonsisti minn djar ċirkolari magħmula bil-brikks tat-tajn u l-ġebel b'soqfa ċatti, u kien protett permezz ta' diversi ħitan suċċessivi. Is-soċjetà agrikola ma kinitx tipproduċi ċ-ċeramika. Fost is-sejbiet kien hemm iż-żnied u għodod magħmulin bl-għadam, fdalijiet tal-annimali u tal-pjanti, reċipjenti tal-ġebel, u figurini antropomorfiċi tal-ġebel (u waħda tat-tafal). Parti biss mis-sit ġie skavat. Modifika minuri fil-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit saret fl-2012.[56] |
Monasteri ta' Haghpat u ta' Sanahin | ![]() |
Provinċja ta' Lori, l-Armenja | kulturali: (ii), (iv) | — | 1996 | Il-monasteri ta' Haghpat u ta' Sanahin inbnew fit-tieni nofs tas-seklu 10 taħt il-patroċinju tar-Reġina Khosrovanush, il-mara tar-Re Ashot III. Binjiet addizzjonali ġew miżjuda fiż-żewġ kumplessi sas-seklu 13. Arkitettonikament, il-monasteri jikkombinaw il-karatteristiċi tal-arkitettura ekkleżjastika Biżantina mal-istil vernakolari reġjonali tal-Kawkasu. Il-Monasteru ta' Haghpat (fl-istampa) tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996, filwaqt li l-Monasteru ta' Sanahin żdied fis-sena 2000.[57] |
Monasteru ta' Geghard u n-Naħa ta' Fuq tal-Wied ta' Azat | ![]() |
Provinċja ta' Kotayk, l-Armenja | kulturali: (ii) | — | 2000 | Il-Monasteru ta' Geghard jinsab fil-fondoq tax-xmara Azat. Skont it-tradizzjoni, San Girgor l-Illuminatur stabbilixxa l-monasteru fis-seklu 4. Dan ħabat mal-introduzzjoni tal-Kristjaneżmu bħala r-reliġjon statali fl-Armenja. Il-kumpless prinċipali jmur lura għas-seklu 13. Jinkludi knejjes imħaffrin fil-blat, oqbra, ċelel residenzjali, u diversi khachkars (steli Armeni ta' mafkar bi slaleb imżejnin). Il-monasteru kien ċentru ekkleżjastiku u kulturali importanti tal-Armenja Medjevali.[58] |
Katidral u Knejjes ta' Echmiatsin u s-Sit Arkeoloġiku ta' Zvartnots | ![]() |
Provinċja ta' Armavir, l-Armenja | kulturali: (ii), (iii) | — | 2000 | Dan is-sit ikopri knejjes li juru l-evoluzzjoni u l-iżvilupp tal-arkitettura ekkleżjastika Armena. Il-knejjes f'Etchmiadzin (illum imsejħa Vagharshapat) jinkludu l-Katidral ta' Etchmiadzin (stabbilit fit-301; tal-istampa), il-Knisja ta' San Gayane (630), il-Knisja ta' San Hripsime (618), u l-Knisja ta' Shoghakat (li nbniet fl-1694 fuq kappella tas-seklu 4). Il-Knisja ta' Zvartnots inbniet fis-seklu 7 iżda nqerdet fis-seklu 10, x'aktarx minħabba xi terremot.[59] |
Il-Belt Iffortifikata ta' Baku bil-Palazz tax-Shirvanshah u t-Torri tax-Xebba | Baku, l-Ażerbajġan | kulturali: (iv) | — | 2000 | Il-kumpless urban tal-Belt Iffortifikata ta' Baku joħroġ fid-dieher l-influwenzi ta' diversi kulturi li kienu preżenti fl-inħawi tul l-istorja: iż-Żoroastrijani, is-Sassanidi, l-Għarab, il-Persjani, ix-Shirvani, l-Ottomani u r-Russi. Is-swar difensivi jmorru lura għas-seklu 12, flimkien mat-Torri tax-Xebba, li nbena fuq strutturi iktar bikrin li jmorru lura għas-sekli 7 u 6 Q.K. Il-Palazz tax-Shirvanshah inbena fis-seklu 15. Fl-2003 is-sit kollu tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu minħabba l-ħsara li ġarrab fit-terremot ta; Baku tas-sena 2000, kif ukoll minħabba n-nuqqas ta' politiki ta' konservazzjoni, l-isforzi dubjużi ta' restawr, u l-pressjoni tal-iżvilupp urban. Wara li sar titjib fil-ġestjoni u l-preservazzjoni tas-sit, is-sit tneħħa mil-lista tas-siti fil-periklu fl-2009.[60] | |
Il-Pajsaġġ Kulturali tat-Tinqix fuq il-Blat f'Gobustan | ![]() |
Distrett ta' Garadagh u d-Distrett ta' Absheron, l-Ażerbajġan | kulturali: (iii) | — | 2007 | It-tinqix fuq il-blat u l-ġebel f'Gobustan jixhdu l-preżenza umana fl-inħawi fuq perjodu ta' 40,000 sena. Hemm iktar minn 6,000 tinqix fuq il-blat b'figuri umani, pjanti, annimali kif ukoll xeni tal-kaċċa u tas-sajd. Fil-perjodu wara l-Aħħar Massimu Glaċjali, il-klima u l-veġetazzjoni tal-inħawi kienu iktar sħan u kellhom iktar xita mil-lum il-ġurnata. Minbarra t-tinqix fuq il-blat, instabu wkoll il-fdalijiet ta' insedjamenti u ta' siti funebri.[61] |
Iċ-Ċentru Storiku ta' Sheki bil-Palazz tal-Khan | ![]() |
Sheki, l-Ażerbajġan | kulturali: (ii), (iv) | — | 2019 | Il-belt ta' Sheki (jew Shaki) tinsab fil-muntanji tal-Kawkasi l-Kbar u kienet belt importanti tul it-toroq tal-ħarir fil-Kawkasi. Iċ-ċentru storiku jmur lura għas-seklu 18, u nbena wara li r-raħal preċedenti nqered bl-għargħar u bit-tajn. Id-djar tradizzjonali għandhom soqfa forfċi għoljin. Il-belt saret sinjura bis-saħħa tat-tnissil tad-dud tal-ħarir u l-kummerċ tagħhom fl-aħħar tas-seklu 18 u fis-seklu 19. Il-ġid huwa rifless fil-Palazz tal-Khan u fid-djar tal-merkanti.[62] |
Monumenti Storiċi ta' Mtskheta | ![]() |
Mtskheta-Mtianeti, il-Georgia | kulturali: (iii), (iv) | — | 1994 | Mtskheta kienet il-belt kapitali tal-Georgia mis-seklu 3 Q.K. sas-seklu 5 W.K., u għadha ċ-ċentru tal-Knisja Ortodossa tal-Georgia. Kienet il-post fejn il-Kristjaneżmu ġie pproklamat bħala r-reliġjon uffiċjali tal-Georgia fit-337. Il-Monasteru ta' Jvari (fl-istampa) imur lura għas-seklu 6 filwaqt li l-Katidral ta' Svetitskhoveli u l-Monasteru ta' Samtavro nbnew fis-seklu 11 fuq is-sit ta' knejjes iktar bikrin. Il-monumenti jirrappreżentaw stadji differenti fl-iżvilupp tal-arkitettura reliġjuża Medjevali fir-reġjun.[63] |
Monasteru ta' Gelati | ![]() |
Imereti, il-Georgia | kulturali: (iii), (iv) | — | 1994 | Il-Monasteru ta' Gelati, kapulavur tal-Epoka tad-Deheb tal-Georgia, inbena fl-1106 mir-Re David IV u kien wieħed miċ-ċentri intellettwali u kulturali prinċipali fil-Georgia matul il-Medju Evu kollu. Kellu Akkademja li impjegat uħud mill-iżjed xjenzati, teologi u filosfi famużi tal-Georgia, li ħafna minnhom kienu attivi f'diversi monasteri Ortodrossi barra mill-pajjiż, bħal mill-Akkademja Mangana f'Kostantinopli. Inizjalment, is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kien jinkludi wkoll il-Katidral ta' Bagrati. Bejn l-2010 u l-2017, dan tniżżel fil-lista tas-siti fil-periklu minħabba li sarlu rikostruzzjoni kbira għad-detriment tal-integrità u tal-awtentiċità tiegħu. Fl-2017, il-Katidral ta' Bagrati tneħħa mil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u l-Monasteru ta' Gelati tneħħa mil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-perikli.[64] |
In-Naħa ta' Fuq ta' Svaneti | ![]() |
Samegrelo-Zemo Svaneti, il-Georgia | kulturali: (iv), (v) | — | 1996 | In-Naħa ta' Fuq ta' Svaneti hija wied tul ix-xmara Enguri gejn il-Kawkasu u l-Katina Muntanjuża ta' Svaneti. Il-komunitajiet Svan adattaw għall-ħajja fir-reġjuni muntanjużi. L-iżjed karatteristika arkitettonika prominenti tal-villaġġi huma t-torrijiet Medjevali tal-ġebel li kellhom funzjonijiet kemm difensivi kif ukoll residenzjali. Iktar minn 200 torri u dar ġew ippreservati fil-villaġġ ta' Chazhashi.[65] |
Foresti Tropikali u Artijiet Mistagħdra Kolkiċi | ![]() |
Samegrelo-Zemo Svaneti, Guria, Adjara, il-Georgia | naturali: (ix), (x) | — | 2021 | Ir-reġjun kostali tal-Georgia (ir-reġjun storiku ta' Kolkis) huwa miksi minn artijiet mistagħdra, foresti, torbiera mistagħdra, lagi, u għaram tar-ramel. Xi żoni huma protetti bħala siti Ramsar. Dawn huma postijiet importanti għall-bijodiversità u jservu bħala punt ta' waqfa tul ir-rotot tal-passa ta' għasafar bħaċ-ċikonja sewda, il-grawwi, u r-russett abjad. Is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huwa magħmul minn seba' komponenti: Kintrishi-Mtirala u Ispani f'Adjara, Grigoleti u Imnati f'Guria, u Pitshora, Nabada, u Churia f'Samegrelo-Zemo Svaneti. Dawn jiġu amministrati fil-Georgia bħala partijiet mill-Park Nazzjonali ta' Kolkheti (fl-istampa), mir-Riżerva Naturali Stretta ta' Kintrishi, miż-Żoni Protetti ta' Kobuleti, u mill-Park Nazzjonali ta' Mtirala.[66] |
Afrodisja | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Aydın, it-kulturali: (ii)(iii)(iv)(vi) |
152 (380) | 2017 | Is-sit jikkonsisti minn Afrodisja stess (bil-monument ewlieni tat-Tempju ta' Afrodite tas-seklu 3 Q.K.) u l-barrieri antiki tal-irħam fil-qrib, li kienu wasslu l-ġid għall-belt tal-Greċja Antika.[67] |
Sit Arkeoloġiku ta' Ani | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Kars, it-kulturali: (ii)(iii)(iv) |
251 (620) | 2016 | Il-belt Medjevali ta' Ani, li tinsab qrib il-fruntiera bejn it-Turkija u l-Armenja, laħqet il-qofol tagħha fis-sekli 10 u 11 bħala l-belt kapitali tal-Armenja Bagratida, qabel ma għaddiet minn deklin mis-seklu 14 'il quddiem wara l-invażjoni tal-Mongoli u terremot kbir.[68] |
Sit Arkeoloġiku ta' Trojja | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Çanakkale, it-kulturali: (ii)(iii)(vi) |
158 (390) | 1998 | Trojja, li tmur lura iktar minn erba' millenji ilu u li kienet influwenza ewlenija għall-Ilijade ta' Omeru u l-Enejde ta' Virgilio, ġiet skoperta mill-ġdid minn Heinrich Schliemann fl-aħħar tas-seklu 19, u minn dak iż-żmien saret wieħed mill-iżjed siti arkeoloġiċi magħrufa fid-dinja.[69] |
Arslantepe | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Malatya, it-kulturali: (iii) |
74.07 (183.0) | 2021 | Arslantepe kienet belt antika max-xmara Tohma, tributarja tal-parti ta' fuq tax-xmara Ewfrate, qrib il-muntanji Taurus. Ġiet identifikata mas-sit arkeoloġiku modern ta' Arslantepe ħdejn Malatya. L-ewwel xwabel magħrufa fi Żmien il-Bronż Bikri (għall-ħabta tas-sekli 33 sa 31) huma bbażati fuq sejbiet f'Arslantepe minn Marcella Frangipane tal-Università ta' Ruma, l-Italja.[70][71] |
Bursa u Cumalıkızık: it-Twelid tal-Imperu Ottoman | ![]() |
Turkija | Provinċja ta Bursa, it-kulturali: (i)(ii)(iv)(vi) |
27 (67) | 2014 | L-ewwel belt kapitali tal-Imperu Ottoman fis-seklu 14, Bursa, bl-ippjanar urban innovattiv tagħha, saret sors ewlieni ta' referenza għal bliet Ottomani futuri. Il-villaġġ fil-qrib ta' Cumalıkızık huwa eżemplar tas-sistema tal- vakıf, u kien jagħti sostenn għall-iżvilupp tal-belt kapitali.[72] |
Belt ta' Safranbolu | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Karabük, it-kulturali: (ii)(iv)(v) |
193 (480) | 1994 | F'salib it-toroq tal-kummerċ tal-karovani, Safranbolu ffjorixxiet mis-seklu 13 'il quddiem. L-arkitettura tagħha saret influwenza ewlenija fuq l-iżvilupp urban fl-Imperu Ottoman kollu.[73] |
Pajsaġġ Kulturali tal-Fortizza ta' Diyarbakır u tal-Ġonna ta' Hevsel | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Diyarbakır, it-kulturali: (iv) |
521 (1,290) | 2015 | Diyarbakır kienet belt ta' importanza kbira mill-perjodu Ellenistiku sal-preżent. Is-sit jinkludi s-swar tal-belt ta' Diyarbakır, twal 5,800 km, kif ukoll il-Ġonna ta' Hevsel, li kienu jipprovdu l-provvista tal-ikel u tal-ilma lill-belt.[74] |
Efesu | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' İzmir, it-kulturali: (iii)(iv)(vi) |
663 (1,640) | 2015 | Il-belt antika Griega ta' Efesu kienet famuża għaliex kellha wieħed mis-Seba' Għeġubijiet tad-Dinja Antika, it-Tempju ta' Artemis, li issa fadal biss ftit fdalijiet tiegħu. Wara li sfat taħt il-kontroll tar-Rumani fis-seklu 2 Q.K., il-belt iffjorixxiet, u nbnew strutturi monumentali bħal-Librerija ta' Ċelsu. Id-Dar ta' Marija Verġni u l-Bażilika ta' San Ġwann saru siti Kristjani ewlenin ta' pellegrinaġġ mis-seklu 5 'l quddiem.[75] |
Göbekli Tepe | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Şanlıurfa, it-kulturali: (i)(ii)(iv) |
126 (310) | 2018 | Is-sit imur lura għan-Neolitiku ta' qabel il-bċejjeċ tal-fuħħar bejn il-millenji 10 u 9 Q.K., u x'aktarx li kien jintuża minn kaċċaturi għal skopijiet ta' ritwali.[76] |
Park Nazzjonali ta' Göreme u s-Siti fil-Blat ta' Cappadocia | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Nevşehir, it-Imħallat: (i)(iii)(v)(vii) |
9,884 (24,420) | 1985 | Iż-żona tal-Wied ta' Göreme hija famuża għall-formazzjonijiet tal-blat partikolari tagħha. Ir-reġjun ta' Cappadocia fih ukoll gallerija ta' abitazzjonijiet, villaġġi, u knejjes imħaffrin fil-blat kif ukoll bliet sħaħ taħt l-art, u eżempji importanti tal-arti Biżantina post-Ikonoklastika.[77] |
Moskea l-Kbira u Sptar ta' Divriği | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Sivas, it-kulturali: (i)(iv) |
2,016 (4,980) | 1985 | Stabbilit fil-bidu tas-seklu 13, il-kumpless tal-moskea u tal-isptar f'Divriği huwa eżempju uniku u straordinarju tal-arkitettura Iżlamika, li jħallat flimkien disinni distinti u xi kultant f'kuntrast ma' xulxin.[78] |
Hattusha: il-Belt Kapitali tal-Ittiti | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Çorum, it-kulturali: (i)(ii)(iii)(iv) |
268 (660) | 1986 | Il-belt kapitali antika tal-Imperu tal-Ittiti, bid-daħliet, it-tempji u l-palazzi ppreservati tajjeb, kif ukoll is-santwarju fil-blat ta' Yazılıkaya, huma fost l-aħħar fdalijiet tas-setgħa tal-Ittiti li fl-imgħoddi kienet dominanti fl-Anatolja u fit-Tramuntana tas-Sirja.[79] |
Hierapolis-Pamukkale | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Denizli, it-Imħallat: (iii)(iv)(vii) |
1,077 (2,660) | 1988 | Is-sit naturali ta' Pamukkale huwa famuż għall-pajsaġġ viżiv mill-isbaħ tiegħu, li jikkonsisti minn kaskati ppetrifikati, stalaktiti u artijiet imtarrġin. Il-fdalijiet tar-raħal antik fil-qrib ta' Hierapolis, stabbilit fl-aħħar tas-seklu 2 Q.K., jinkludu diversi strutturi Griegi-Rumani, fosthom tempji, banjijiet, nekropoli, kif ukoll eżempji tal-arkitettura Kristjana Bikrija.[80] |
Żoni Storiċi ta' Istanbul | ![]() |
Istanbul, it-Turkija | Provinċja ta'kulturali: (iii)(iv)(vii) |
678 (1,680) | 1985 | Il-belt kapitali imperjali tal-Imperi Biżantini u Ottomani, Istanbul ilha ċentru politiku, reliġjuż u kulturali ewlieni għal iżjed minn żewġ millenji. Il-belt tinkludi kapulavuri bħall-Ippodromu ta' Kostantinopli, il-Hagia Sophia, il-Moskea ta' Süleymaniye u l-Palazz ta' Topkapı, xhieda ta' arkitetti kbar tul iż-żminijiet.[81] |
Nemrut Dağ | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Adıyaman, it-kulturali: (i)(iii)(iv) |
11 (27) | 1987 | Nemrut Dağ huwa l-post fejn ir-Re Antijoke I (69-34 Q.K.) ta' Commagene bena t-tempju u l-qabar tiegħu stess, imdawwar b'statwi kolossali u steli, f'waħda mill-iżjed opri arkitettoniċi ambizzjużi tal-perjodu Ellenistiku.[82] |
Sit Neolitiku ta' Çatalhöyük | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' Konya, it-kulturali: (iii)(iv) |
37 (91) | 2012 | Okkupat għall-ħabta tas-7400 Q.K. u l-5200 Q.K., is-sit kbir ta' Çatalhöyük huwa fost il-ftit eżempji ta' insedjament Neolitiku ppreservati tajjeb, b'konfigurazzjoni urbana egalitarja, abitazzjonijiet b'aċċess mis-soqfa, pitturi mal-ħitan u riljievi li huma xhieda ta' stil ta' ħajja protourban.[83] |
Pergamon u l-Pajsaġġ Kulturali tagħha b'Diversi Saffi | ![]() |
Turkija | Provinċja ta' İzmir, it-kulturali: (i)(ii)(iii)(iv)(vi) |
333 (820) | 2014 | Stabbilita fis-seklu 3 Q.K. bħala l-belt kapitali tad-dinastija Ellenistika tal-Attalidi, Pergamon kienet waħda mill-iżjed bliet importanti tad-Dinja l-Antika. Wara l-legat tagħha lir-Rumani fil-133 Q.K., il-belt għaddiet minn żvilupp ulterjuri, u saret magħrufa bħala ċentru terapewtiku ewlieni.[84] |
Moskea ta' Selimiye u l-Kumpless Soċjali tagħha | Edirne, it-Turkija | Provinċja ta'kulturali: (i)(iv) |
3 (7.4) | 2011 | Mibnija fis-seklu 16, il-Moskea ta' Selimiye f'Edirne hija kkunsidrata mill-arkitett tagħha Mimar Sinan bħala l-kapulavur tiegħu u tirrappreżenta l-ogħla kisba tal-arkitettura Ottomana.[85] | |
Xanthos-Letoon | ![]() |
Turkija | Provinċji ta' Antalya u ta' Muğla, it-kulturali: (ii)(iii) |
126 (310) | 1988 | Is-sit jikkonsisti minn żewġ insedjamenti ġirien. Xanthos, iċ-ċentru taċ-ċivilizzazzjoni ta' Lycia, kellha influwenzi arkitettoniċi sinifikanti fuq bliet oħra tar-reġjun, bil-Monument ta' Nereid li ispira direttament il-Mawżolew ta' Halicarnassus f'Caria. Letoon, ċentru reliġjuż importanti f'Lycia, jospita l-Istele trilingwi ta' Letoon, li kienet il-muftieħ biex tiġi ddeċifrata l-lingwa antika ta' Lycia li kienet ilha estinta żmien twil.[86] |
Postijiet Sagri tal-Bahá'i f'Haifa u l-Punent tal-Galilea | ![]() |
Distrett ta' Haifa u Distrett tat-Tramuntana, Iżrael | kulturali:
(iii)(vi) |
63 (160) | 2008 | [87] |
Tumbati Bibbliċi: Megiddo, Hazor, Be'er Sheva | Distrett tat-Tramuntana u Negev, Iżrael | kulturali:
(ii)(iii)(iv)(vi) |
96 (240) | 2005 | [88] | |
Rotta tal-Inċens – Bliet tad-Deżert f'Negev | ![]() |
Negev, | kulturali:
(iii)(v) |
— | 2005 | [89] |
Masada | ![]() |
Distrett tan-Nofsinhar, Iżrael | kulturali:
(iii)(iv)(vi) |
276 (680) | 2001 | [90] |
Belt Antika ta' Acre | ![]() |
Punent tal-Galilea, Iżrael | kulturali:
(ii)(iii)(v) |
63 (160) | 2001 | [91] |
Belt Bajda ta' Tel Aviv – il-Moviment Modern | ![]() |
Tel Aviv, Iżrael | kulturali:
(ii)(iv) |
140 (350) | 2003 | [92] |
Siti tal-Evoluzzjoni Umana fl-Għolja tal-Karmnu: L-Għerien ta' Nahal Me'arot / Wadi el-Mughara | ![]() |
Għolja tal-Karmnu, Iżrael | kulturali:
(iii)(v) |
54 (130) | 2012 | [93] |
Għerien ta' Maresha u Beit Guvrin fl-Artijiet Baxxi tal-Ġudea bħala Mikrokożmu tal-Art tal-Għerien | Distrett tan-Nofsinhar, Iżrael
31°36′0″N 34°53′44″E |
kulturali:
(v) |
259 (640) | 2014 | [94] | |
Nekropoli ta' Beit She'arim: Għeliem tar-Rinaxximent Lhudi | ![]() |
Distrett ta' Haifa, Iżrael
32°42′8″N 35°7′37″E |
kulturali:
(ii)(iii) |
12 (30) | 2015 | [95] |
Gordion | ![]() |
Provinċja ta' Ankara, it-Turkija | kulturali:
(iii) |
1,064 (2,630) | 2023 | Gordion kienet il-belt kapitali ta' Friġja (bl-Ingliż: Phrygia). L-okkupazzjoni fis-sit tmur lura għal Żmien il-Bronż Bikri (għall-ħabta tal-2300 Q.K.) u baqgħet b'mod kontinwu sas-seklu 4 W.K. u mill-ġdid fis-sekli 13 u 14 W.K.[96] |
Moskej tal-Pilastri tal-Injam tal-Anatolja Medjevali | ![]() |
Turkija | diversi siti, l-Anatolja, it-kulturali: (ii)(iv) |
0.61 (1.5) | 2023 | Is-sit jikkonsisti minn ħames moskej tal-pilastri tal-injam fl-Anatolja li jmorru lura għall-aħħar tas-seklu 13 u nofs is-seklu 14.[97] |
Kumplessi Monastiċi Armeni tal-Iran | ![]() |
Provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan | Kulturali: (ii)(iii)(vi) |
129 (320) | 2008 | [98] |
Bam u l-Pajsaġġ Kulturali tiegħu | Provinċja ta' Kerman, l-Iran | Kulturali: (ii)(iii)(iv)(v) |
— | 2004 | [99] | |
Bisotun | ![]() |
Provinċja ta' Kermanshah, l-Iran | Kulturali: (ii)(iii) |
187 (460) | 2006 | [100] |
Pajsaġġ Kulturali ta' Maymand | ![]() |
Provinċja ta' Kerman, l-Iran | Kulturali: (v) |
4,954 (12,240) | 2015 | [101] |
Pajsaġġ Kulturali ta' Hawraman/Uramanat | ![]() |
Provinċja tal-Kurdistan, l-Iran | Kulturali: (iii)(v) |
106 (260) | 2021 | [102] |
Gonbad-e Qābus | ![]() |
Provinċja ta' Golestan, l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(iii)(iv) |
1 (2.5) | 2012 | [103] |
Palazz ta' Golestan | Tehran, l-Iran35°40′47″N 51°25′13″E / 35.67972°N 51.42028°E
|
Kulturali: (ii)(iii)(iv) |
5.3 (13) | 2013 | [104] | |
Deżert ta' Lut | ![]() |
Provinċji ta' Kerman u ta' Sistan u Baluchestan, l-Iran | Naturali: (vii)(viii) |
2,278,012 (5,629,090) | 2016 | [105] |
Pajsaġġ Arkeoloġiku tas-Sassanidi fil-Provinċja ta' Fars (Bishabpur, Firouzabad, Sarvestan) | ![]() |
Provinċja ta' Fars, l-Iran | Kulturali: (ii)(iii)(v) |
639.3 (1,580) | 2018 | [106] |
Moskea tal-Ġimgħa ta' Esfahan | ![]() |
Isfahan, Provinċja ta' Isfahan, l-Iran | Kulturali: (ii) |
2.0756 (5.129) | 2012 | [107] |
Pjazza ta' Naqsh-e Jahan | ![]() |
Isfahan, Provinċja ta' Isfahan, l-Iran | Kulturali: (i)(v)(vi) |
— | 1979 | [108] |
Pasargadae | ![]() |
Provinċja ta' Fars, l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(iii)(iv) |
160 (400) | 2004 | [109] |
Persepolis | ![]() |
Provinċja ta' Fars, l-Iran | Kulturali: (i)(iii)(vi) |
12.5 (31) | 1979 | [110] |
Shahr-e Sukhteh | ![]() |
Provinċja ta' Sistan u Baluchestan, l-Iran | Kulturali: (ii)(iii)(iv) |
275 (680) | 2014 | [111] |
Kumpless tal-Khānegāh u tas-Santwarju tax-Xejikk Safi al-din f'Ardabil | ![]() |
Provinċja ta' Ardabil, l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(iv) |
2 (4.9) | 2010 | [112] |
Sistema Idrawlika Storika ta' Shushtar | ![]() |
Provinċja ta' Khuzestan, l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(v) |
240 (590) | 2009 | [113] |
Soltaniyeh | Provinċja ta' Zanjan, l-Iran | Kulturali: (ii)(iii)(iv) |
790 (2,000) | 2005 | [114] | |
Susa | ![]() |
Provinċja ta' Khuzestan, l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(iii)(iv) |
350 (860) | 2015 | [115] |
Kumpless tal-Bażar Storiku ta' Tabriz | Provinċja tal-Lvant tal-Ażerbajġan, l-Iran | Kulturali: (ii)(iii)(iv) |
29 (72) | 2010 | [116] | |
Takht-e Soleyman | ![]() |
Provinċja tal-Punent tal-Ażerbajġan, l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(iii)(iv)(vi) |
10 (25) | 2003 | [117] |
Tchogha Zanbil | ![]() |
Provinċja ta' Khuzestan, l-Iran | Kulturali: (iii)(iv) |
— | 1979 | [118] |
Il-Ġnien Persjan | ![]() |
Bosta provinċji (Fars, Kerman, Razavi Khorasan, Yazd, Mazandaran, u Isfahan), l-Iran | Kulturali: (i)(ii)(iii)(iv)(vi) |
716 (1,770) | 2011 | [119] |
Linja Ferrovjarja Trans-Iranjana | ![]() |
Provinċji ta' Mazandaran, Tehran u Khuzestan, l-Iran | Kulturali: (ii)(vi) |
5,784 (14,290) | 2021 | [120] |
Qanat Persjani | ![]() |
Bosta provinċji (Razavi Khorasan, Nofsinhar ta' Khorasan, Yazd, Kerman, Markazi u Isfahan), l-Iran | Kulturali: (iii)(iv) |
— | 2016 | [121] |
Belt Storika ta' Yazd | ![]() |
Yazd, Provinċja ta' Yazd, l-Iran | Kulturali: (iii)(v) |
195.67 (483.5) | 2017 | [122] |
Foresti Irkanjani* | ![]() |
Provinċji ta' Golestan, Mazandaran u Gilan, l-Iran u l-Ażerbajġan | Naturali: (ix) |
129,484.74 (319,963.8) | 2019 | [123] |
Pajsaġġ Kulturali ta' Khinalig u r-Rotta tat-Transumanza ta' "Köç Yolu" | Distrett ta' Quba, l-Ażerbajġan | Kulturali: (iii), (v) | — | 2020 | Khinalig huwa villaġġ li jinsab fil-muntanji tar-reġjun il-kbir tal-Kawkasu, f'elevazzjoni ta' 2,300 metru (7,500 pied). Ilu abitat minn Żmien il-Bronż. In-nies fl-inħawi jitkellmu l-lingwa tagħhom u għandhom it-tradizzjonijiet kulturali uniċi tagħhom stess. Kull sena, in-nies lokali jużaw r-rotta tat-transumanza ta' Köç Yolu biex jirgħu l-bhejjem tagħhom bejn ix-xitwa u s-sajf. Din ir-rotta fiha bosta siti għall-kampeġġ, moskej u mawżolej.[124] | |
Karavanseraj Persjani | 54 sit fl-Iran | Kulturali:
(ii)(iii) |
27.77 | 2023 | Il-karavanseraj kienu bereġ tul it-toroq li kienu jipprovdu l-kenn, l-ikel u l-ilma għall-karovani, għall-pellegrini u għal vjaġġaturi oħra. Ir-rotot u l-postijiet tal-karavanseraj kienu jiġu ddeterminati mill-preżenza tal-ilma, mill-kundizzjonijiet ġeografiċi u mis-sigurtà. Il-54 komponent tal-karavanseraj huma perċentwal żgħir biss tal-bosta karavanseraj li nbnew tul it-toroq antiki tal-Iran.[125] | |
Hegmataneh | ![]() |
Provinċja ta' Hamadan | Kulturali: (ii)(iii) | 75 | 2024 | Il-fdalijiet arkeoloġiċi ta' Hegmataneh jew Ecbatana jinsabu fil-Majjistral tal-Iran. Kontinwament abitata għal kważi tliet millenji, Hegmataneh tipprovdi evidenza importanti u rari tal-Medes fis-sekli 7 u 6 Q.K. u wara ntużat bħala l-belt kapitali tas-sajf tal-Akemenidi, tas-Selewċidi, tal-Partiċi u tas-Sassanidi.[126] |
Umm Al-Jimāl | ![]() |
— | Kulturali: (iii) | — | 2024 | [127] |
Monasteru ta' San Ilarjun/Tell Umm Amer | ![]() |
Governorat ta' Deir al-Balah, l-Istrixxa ta' Gaża | Kulturali: (ii), (iii), (iv) | — | 2024 | L-inħawi ta' Tell Umm Amer, fil-villaġġ ta' Al Nusairat qrib Wadi Gaza, kienu magħrufa l-ewwel bħala Tabatha mill-400 sas-670; għeliem li għadu jeżisti huwa l-Monasteru ta' San Ilarjun, li ngħata isem il-qaddis li twieled hemmhekk u li jitqies bħala l-fundatur tal-monastiċiżmu Palestinjan; il-monasteru nqered fis-614 u qiegħed fi stat ta' fdalijiet.[128] |
Pajsaġġ Kulturali taż-Żona Arkeoloġika ta' Al-Faw | ![]() |
Provinċja ta' Riyadh, l-Arabja Sawdija | Kulturali: (ii), (v) | — | 2024 | Is-sit jinsab f'punt strateġiku tul ir-rotot kummerċjali tal-Peniżola tal-Arabja, u ġie abbandunat ħesrem għall-ħabta tas-seklu 5 W.K.[129] |
Ara wkoll
[immodifika | immodifika s-sors]- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Armenja
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ażerbajġan
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Istati Għarab
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Ċipru
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Georgia
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Iran
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Iżrael
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġordan
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Palestina
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Arabja Sawdija
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Sirja
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fit-Turkija
- Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Jemen
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ^ "UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection". web.archive.org. 2016-06-12. Arkivjat mill-oriġinal fl-2016-06-12. Miġbur 2022-03-17.Manutenzjoni CS1: BOT: url-oriġinali status mhux magħruf (link)
- ^ "World Heritage List Nominations. UNESCO". web.archive.org (bl-Ingliż). Arkivjat mill-oriġinal fl-2010-06-27.Manutenzjoni CS1: BOT: url-oriġinali status mhux magħruf (link)
- ^ "UNESCO World Heritage Centre - World Heritage in Danger". web.archive.org. 2021-01-13. Arkivjat mill-oriġinal fl-2021-01-13. Miġbur 2023-08-28.Manutenzjoni CS1: BOT: url-oriġinali status mhux magħruf (link)
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Aflaj Irrigation Systems of Oman". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ancient City of Qalhat". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Archaeological Sites of Bat, Al-Khutm and Al-Ayn". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Bahla Fort". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Land of Frankincense". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Dilmun Burial Mounds". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Qal’at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Pearling, Testimony of an Island Economy". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Al Zubarah Archaeological Site". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Al-Ahsa Oasis, an Evolving Cultural Landscape". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "At-Turaif District in ad-Dir'iyah". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ḥimā Cultural Area". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Historic Jeddah, the Gate to Makkah". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Rock Art in the Hail Region of Saudi Arabia". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Old City of Jerusalem and its Walls". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Birthplace of Jesus: Church of the Nativity and the Pilgrimage Route, Bethlehem". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Palestine: Land of Olives and Vines – Cultural Landscape of Southern Jerusalem, Battir". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Hebron/Al-Khalil Old Town". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Cultural Sites of Al Ain (Hafit, Hili, Bidaa Bint Saud and Oases Areas)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-05.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Historic Town of Zabid". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-05.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Old City of Sana'a". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-05.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Old Walled City of Shibam". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-05.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Socotra Archipelago". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-05.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Landmarks of the Ancient Kingdom of Saba, Marib". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-05.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "As-Salt - The Place of Tolerance and Urban Hospitality". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Baptism Site “Bethany Beyond the Jordan” (Al-Maghtas)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Petra". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Quseir Amra". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Um er-Rasas (Kastrom Mefa'a)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Wadi Rum Protected Area". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Anjar". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Baalbek". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Byblos". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ouadi Qadisha (the Holy Valley) and the Forest of the Cedars of God (Horsh Arz el-Rab)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Rachid Karami International Fair-Tripoli". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Tyre". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ancient City of Aleppo". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ancient City of Bosra". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ancient City of Damascus". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ancient Villages of Northern Syria". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Crac des Chevaliers and Qal’at Salah El-Din". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Site of Palmyra". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-04.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "The Ahwar of Southern Iraq: Refuge of Biodiversity and the Relict Landscape of the Mesopotamian Cities". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Babylon". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Erbil Citadel". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Hatra". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ashur (Qal'at Sherqat)". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Samarra Archaeological City". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-03.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Paphos". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-02.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Painted Churches in the Troodos Region". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-02.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "25 COM X.B - Decision". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-02.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Choirokoitia". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-02.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Monasteries of Haghpat and Sanahin". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Monastery of Geghard and the Upper Azat Valley". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Cathedral and Churches of Echmiatsin and the Archaeological Site of Zvartnots". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Walled City of Baku with the Shirvanshah's Palace and Maiden Tower". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-04-12.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Gobustan Rock Art Cultural Landscape". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-04-12.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Historic Centre of Sheki with the Khan’s Palace". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-04-12.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Historical Monuments of Mtskheta". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Gelati Monastery". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Upper Svaneti". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Colchic Rainforests and Wetlands". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-08-27.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Aphrodisias". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Archaeological Site of Ani". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Archaeological Site of Troy". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ "Oldest Swords Found in Turkey by dekuNukem on DeviantArt". www.deviantart.com (bl-Ingliż). Arkivjat minn l-oriġinal fl-2022-03-28. Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Arslantepe Mound". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Bursa and Cumalıkızık: the Birth of the Ottoman Empire". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "City of Safranbolu". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Ephesus". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Göbekli Tepe". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Göreme National Park and the Rock Sites of Cappadocia". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Great Mosque and Hospital of Divriği". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Hattusha: the Hittite Capital". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Hierapolis-Pamukkale". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Historic Areas of Istanbul". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Nemrut Dağ". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Neolithic Site of Çatalhöyük". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Pergamon and its Multi-Layered Cultural Landscape". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Selimiye Mosque and its Social Complex". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Xanthos-Letoon". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-04-08.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Bahá’i Holy Places in Haifa and the Western Galilee". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Biblical Tels - Megiddo, Hazor, Beer Sheba". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Incense Route - Desert Cities in the Negev". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Masada". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Old City of Acre". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "White City of Tel-Aviv – the Modern Movement". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Sites of Human Evolution at Mount Carmel: The Nahal Me’arot / Wadi el-Mughara Caves". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Caves of Maresha and Bet-Guvrin in the Judean Lowlands as a Microcosm of the Land of the Caves". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Necropolis of Bet She’arim: A Landmark of Jewish Renewal". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-07.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Gordion". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-23.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Wooden Hypostyle Mosques of Medieval Anatolia". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-23.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Armenian Monastic Ensembles of Iran". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Bam and its Cultural Landscape". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Bisotun". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Cultural Landscape of Maymand". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Cultural Landscape of Hawraman/Uramanat". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Gonbad-e Qābus". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Golestan Palace". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Lut Desert". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Sassanid Archaeological Landscape of Fars Region". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Masjed-e Jāmé of Isfahan". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Meidan Emam, Esfahan". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Pasargadae". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Persepolis". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Shahr-i Sokhta". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Sheikh Safi al-din Khānegāh and Shrine Ensemble in Ardabil". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Shushtar Historical Hydraulic System". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Soltaniyeh". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Susa". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Tabriz Historic Bazaar Complex". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Takht-e Soleyman". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Tchogha Zanbil". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "The Persian Garden". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Trans-Iranian Railway". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "The Persian Qanat". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Historic City of Yazd". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Hyrcanian Forests". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2022-08-13.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "Cultural Landscape of Khinalig People and “Köç Yolu” Transhumance Route". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-23.
- ^ Centre, UNESCO World Heritage. "The Persian Caravanserai". UNESCO World Heritage Centre (bl-Ingliż). Miġbur 2023-09-24.
- ^ "Hegmataneh". whc.unesco.org. Miġbur 2024-07-29.
- ^ "Umm Al-Jimāl". whc.unesco.org. Miġbur 2024-07-30.
- ^ "Saint Hilarion Monastery/ Tell Umm Amer". whc.unesco.org. Miġbur 2024-07-30.
- ^ "Al-Faw". whc.unesco.org. Miġbur 2024-07-29.
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.