Topola biała
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
topola biała |
Nazwa systematyczna | |
Populus alba L. Sp. pl. 2:1034. 1753[3] | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |
![]() | |
Zasięg | |
![]() |
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Populus_alba_leaf.jpg/220px-Populus_alba_leaf.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Lenticels_on_Poplar_bark.jpg/220px-Lenticels_on_Poplar_bark.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Populus_alba_coupe_MHNT.jpg/220px-Populus_alba_coupe_MHNT.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/%D0%91%D1%8F%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0_-_%D0%BC%D1%8A%D0%B6%D0%BA%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8_2.jpg/220px-%D0%91%D1%8F%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B0_-_%D0%BC%D1%8A%D0%B6%D0%BA%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B8_2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/20130424Silberpappel_Hockenheim2.jpg/220px-20130424Silberpappel_Hockenheim2.jpg)
Topola biała, białodrzew (Populus alba L.) – gatunek drzew z rodziny wierzbowatych (Salicaceae). Pochodzi z Europy, części Azji i Afryki Północnej. W Polsce gatunek rodzimy, częsty na niżu. Jest rośliną pionierską, wytwarzającą ogromne ilości pyłku i nasion.
Rozmieszczenie geograficzne
[edytuj | edytuj kod]Rodzimym obszarem występowania tego gatunku topoli jest środkowa i południowa Europa (brak go w Skandynawii i Irlandii), znaczna część Azji oraz Afryka Północna (Algeria, Maroko, Tunezja, Wyspy Kanaryjskie). Rozprzestrzenił się także i aklimatyzował w Australii i Nowej Zelandii, w Afryce i na Azorach[5]. W Europie Północnej sięga do 67° szerokości geograficznej północnej. W Polsce występuje dziko na całym niżu i w niższych położeniach górskich, poza tym jest sadzony[6].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Wyniosłe drzewo dorastające do różnej wysokości - 15-30 metrów, czasami nawet do 40 m[6]. W Polsce są znane drzewa ponad 40-metrowe, a najwyższa odnotowana na świecie wysokość to 45 m[7]. Korona drzewa zazwyczaj szeroka i kulista. Pokrój nigdy nie jest strzelisty[8]. Najgrubszą i najstarszą topolą białą w Polsce był do 2012 roku okaz rosnący w pozostałościach parku na granicy m. Leszno i Grądy k. Warszawy (Topola Lesznowska), którego obwód mierzony w pierśnicy (na wys. 1,3 m) wynosił 10,8 m[9][10]. Wskutek łatwego tworzenia odrośli korzeniowych topola biała występuje czasami również w postaci krzewiastej[8]. Konary są stosunkowo podatne na złamania[10].
- Kora
- Na pniu mocno spękana, szaro-biała, u starszych drzew czerniejąca od dołu[8]. W wyższych częściach pnia kora srebrzystoszara z dużymi przetchlinkami, o charakterystycznym romboidalnym kształcie[8]. Kora młodych gałęzi długo pozostaje gładka[6] i kremowo-biała, u starszych widoczne wyraźne blizny[8].
- Pędy
- Młode pędy, oraz pąki obficie okryte białym kutnerem, który utrzymuje się podczas zimy[8]. Pąki z wyraźnymi łuskami[11], suche[6].
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe. Liście 3–5 klapowe o długości 6–12 cm. Ogonek liściowy długi i bocznie spłaszczony. Duże liście na długopędach mają długi ogonek i są głęboko klapowane[8]. Od góry ciemnozielone i błyszczące, od spodu pokryte kutnerem i wybitnie srebrzyste[8]. Liście na krótkopędach mają brzegi faliste, są mniejsze, zaokrąglone, nie są klapowane[8]. Boczne nerwy liści nie dochodzą do ząbków. Jesienią przebarwiają się na żółto lub brązowo[11].
- Kwiaty
- Roślina dwupienna. Kwiaty zebrane w kwiatostany zwane kotkami. Kotki podczas kwitnienia luźno zwisające, męskie – grube i czerwone, żeńskie – cienkie i żółtozielone. Kwiaty bez okwiatu. Mają nagie, ząbkowane i kosmato owłosione przysadki. W kwiatach męskich 4–12 pręcików, w żeńskich 1 słupek[6][11].
- Owoc
- Torebka, która pęka na dwie części. Nasiona bardzo drobne, z białymi włoskami.
- Korzeń
- Ma silnie rozwinięty, talerzowy system korzeniowy. Jest stosunkowo podatna na wykroty[10].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]- Rozwój
- Megafanerofit. Kwitnie od marca do kwietnia, jeszcze przed rozwojem liści[6]. Żyje przeważnie do 200 lat, ale w sprzyjających warunkach mogą zdarzać się okazy ponad 300-letnie[10][12][13].
- Drewno
- O gęstości 430 kg/m³ (przy wilgotności 15%). Drewno bielaste i twardzielowe jest słabo zróżnicowane. To pierwsze jest wąskie i białe, drugie żółte do brązowej, często nieco czerwonawe. Słoje roczne są wyraźne i szerokie. Drewno suszy się dobrze, nieznacznie się paczy i kurczy, ale nie jest trwałe[14].
- Genetyka
- Liczba chromosomów: 2n = 38[6].
- Siedlisko
- Zasiedla tereny nadrzeczne (często w postaci krzewiastej) i przydroża. Najczęściej spotykana w dolinach dużych rzek niżowych w nadrzecznych łęgach topolowych. Gatunek charakterystyczny dla zespołu Populetum albae[15]. Znosi również stanowiska o niższym poziomie wód gruntowych. W warunkach Polski jest w pełni mrozoodporna.
Zmienność
[edytuj | edytuj kod]Jest gatunkiem dość zmiennym fenotypowo. Występuje w postaci drzew o różnym pokroju i korowinie na konarach w odcieniach od srebrzystobiałego do jasnokremowego. W czystej postaci liście długopędowe nigdy nie posiadają więcej niż 7 klap.
Tworzy mieszańce z topolą osiką – topola szara, Populus alba × tremula (P. × canescens (Aiton) Sm.), która jest wysokim drzewem (osiąga wysokość do 35 m) występującym głównie nad dużymi rzekami, np. Wisłą, Odrą razem z topolą białą. Mieszaniec ten posiada cechy morfologiczne pośrednie między gatunkami rodzicielskimi. Liście krótkopędów jajowate lub okrągławe, długopędów jajowato-sercowate, nieregularnie piłkowane, na spodniej stronie pokryte szarym kutnerem[6].
Wybrane odmiany[10]:
- 'Nivea' - grupa form srebrzystych wyselekcjonowanych na potrzeby upraw ozdobnych. Cechuje się śnieżnobiałym,filcowatym kutnerem po spodniej stronie liści i na ogonkach. W Polsce spotykana bardzo rzadko.
- 'Bolleana' - tzw. topola turkiestańska. Męska odmiana kolumnowa. Spotyka się jeszcze czasem starsze drzewa. Obecnie nie jest już oferowana w szkółkach.
- 'Raket' – żeńska odmiana kolumnowa o strzelistej koronie i rozłożystych pędach[8].
- 'Richardii' – posiada jaskrawożółte liście z wierzchu i białe od spodu, dorasta do ok. 20 m wysokości[8].
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Topola_bia%C5%82a_w_Kr%C3%B3lewie.jpg/220px-Topola_bia%C5%82a_w_Kr%C3%B3lewie.jpg)
![Topola biała Pławianka](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Topola_P%C5%82awianka_Stalowa_Wola.jpg/220px-Topola_P%C5%82awianka_Stalowa_Wola.jpg)
- Surowiec zielarski – zebrane wczesną wiosną pączki (Gemmae Populi). Zawierają glikozydy fenolowe (m.in. salicyna, populina), olejki eteryczne, garbniki, żywice, sole mineralne flawonoidy[16].
- Działanie: moczopędne, słabo napotne, przeciwgorączkowe. Obniża poziom mocznika i innych szkodliwych metabolitów w organizmie. Podobne działanie mają również pączki topoli czarnej, balsamicznej i osiki[16].
- Zbiór i suszenie: zbiera się wczesną wiosną pączki, które jeszcze są zamknięte w łuskach, suszy w temperaturze do 30 °C i przechowuje w szczelnym opakowaniu.
Często sadzona w parkach, przy czym częściej sadzone są okazy męskie, gdyż okazy żeńskie wytwarzając ogromne ilości puchatych nasion (jak pęczki waty) powodują uciążliwe zaśmiecanie terenu. Używana również do zadrzewiania nieużytków, pasów wiatrochronnych i osuszania terenu.
- Inne zastosowania
Drewno jest stosowane jako materiał opałowy, mimo niskiej wartości energetycznej, w porównaniu z drewnem innych gatunków drzew. Używane jest także do produkcji niektórych przedmiotów, np. ołówków, rysownic, zapałek i do wytwarzania sklejki. Ponieważ ma wysoką zawartość celulozy, aż 40–50%, wytwarza się z niego papier. Drewno używane jest również w rzeźbiarstwie.
Największe okazy w Polsce[17][10]
[edytuj | edytuj kod]- Topola Królewiecka - Królewo, rok pochodzenia: 1770-1790, obwód pierśnicowy: 920 cm, wysokość: 35 m
- Topola Maryna - Glinki, rok pochodzenia: 1840-1860, obwód pierśnicowy: 878 cm, wysokość: 38 m
- Topola Pławianka - Stalowa Wola, rok pochodzenia: 1840, obwód pierśnicowy: 748 cm, wysokość: 41,5 m
- Topola biała w Mińsku Mazowieckim - rok pochodzenia: 1793, obwód pierśnicowy: 740 cm, wysokość: 38 m (drzewo złamało się 23 kwietnia 2019 r.)
- Topola biała w Żywcu - rok pochodzenia: 1800-1830, obwód pierśnicowy: 660 cm, wysokość: 39 m
- Topola biała w Olewinie - rok pochodzenia: 1836, obwód pierśnicowy: 666 cm, wysokość: 34 m
- Topola biała w Michalu - rok pochodzenia: 1836, obwód pierśnicowy: 768 cm, wysokość: 27 m
Udział w kulturze
[edytuj | edytuj kod]- Według znawców roślin biblijnych topola biała jest wymieniona w Biblii w 4 miejscach: Księga Rodzaju (30,37), Księga Izajasza (65,3), Księga Ozeasza (4,13; 14,5)[18].
- Mityczny Herkules po ukąszeniu przez jadowitego węża wyleczył się odtrutką sporządzoną z liści topoli białej[18].
- W mitologii greckiej córki Heliosa (Heliady), pogrążone w żałobie po śmierci swojego młodego brata Faetona zostały zamienione w topole, a ich łzy w bursztyn[18].
- Słynnym przykładem wykorzystania drewna topoli białej w rzeźbiarstwie jest drewniana rzeźba Marii Magdaleny autorstwa włoskiego rzeźbiarza renesansowego Donatello, powstała w latach 1453–1455. Obecnie znajduje się w Museo dell'Opera del Duomo we Florencji.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-12-10] (ang.).
- ↑ The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
- ↑ Populus alba, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Taxon: Populus alba L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. [dostęp 2021-01-06].
- ↑ a b c d e f g h Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 93-94. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Monumental trees – Najwyższa topola biała
- ↑ a b c d e f g h i j k Owen Johnson , David More , Drzewa, Warszawa: Multico, 2009, s. 150, ISBN 978-83-7073-643-9 .
- ↑ Lechosław Hertz "Przewodnik po Puszczy Kampinoskiej", wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1971
- ↑ a b c d e f Ernest Rudnicki: Topole w krajobrazie Polski. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2020. ISBN 978-83-09-01125-5.
- ↑ a b c W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
- ↑ Topola biała (Populus alba) ang. White Poplar [online], drzewa.nk4.netmark.pl [dostęp 2021-11-19] .
- ↑ Futura-Sciences, White poplar [online], Futura-Sciences [dostęp 2021-11-19] (ang.).
- ↑ Topola biała i topola szara (Populus alba L., Populus canescens). [w:] Vademecum [on-line]. Instytut Technologii Drewna. [dostęp 2021-11-15].
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
- ↑ Cezary Pacyniak , Najstarsze drzewa w Polsce, Warszawa: PTTK, 1992 .
- ↑ a b c Flowers in Israel. [dostęp 2015-01-03].
- BioLib: 38951
- EoL: 592441
- Flora of China: 200005643
- Flora of North America: 200005643
- FloraWeb: 4449
- GBIF: 3040233
- identyfikator iNaturalist: 47570
- IPNI: 776573-1
- ITIS: 22451
- NCBI: 43335
- Plant Finder: 286780
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-5000549
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:776573-1
- Tela Botanica: 51965
- identyfikator Tropicos: 28300002
- USDA PLANTS: POAL7
- CoL: 4LVJ5
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.