Berberys zwyczajny
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
berberys zwyczajny |
Nazwa systematyczna | |
Berberis vulgaris L. Sp.Pl. 2 1753 |
Berberys zwyczajny, b. pospolity[3] (Berberis vulgaris L.) – gatunek krzewu należący do rodziny berberysowatych (Berberidaceae Juss.). Znany też jako: kwaśnica pospolita, kwaśniec[4]. Występuje w stanie dzikim w Europie. W Skandynawii i na Wyspach Brytyjskich gatunek zadomowiony. W południowych i środkowych Niemczech występuje rzadko i w rozproszeniu.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Berberis_vulgaris_inflorescence_-_Keila.jpg/180px-Berberis_vulgaris_inflorescence_-_Keila.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Berberis_vulgaris_.jpg/180px-Berberis_vulgaris_.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Berberisfrucht_aufgeschnitten1.jpg/180px-Berberisfrucht_aufgeschnitten1.jpg)
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Krzew o wysokości do 3 m z kanciastymi gałązkami i trójdzielnymi cierniami,
- Liście
- Delikatnie kolczasto ząbkowane, odwrotnie jajowate do podłużno-eliptycznych, o długości od 3 do 6 cm, stojące w pęczkach na krótkopędach.
- Kwiaty
- Pachnące, żółte z trzema płatkami korony wykształconymi jak działki kielicha i z sześcioma miodnikami wyglądającymi jak płatki korony, zebrane w zwisające grona o długości do 5 cm.
- Owoc
- Jajowaty, podłużny albo cylindryczny, jest wielonasienną, lśniąco czerwoną jagodą, kwaskowatą w smaku, dość twardą[5].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]- Rozwój
- Kwitnie w maju i czerwcu. Kwiaty równoczesne, zapylane przez owady lub samopylne[6]. Nasiona dojrzewają we wrześniu i w październiku, rozsiewane są przez zwierzęta[5].
- Siedlisko
- Rośnie na słonecznych wzgórzach, w zaroślach, w świetlistych lasach liściastych i iglastych. Chętnie na żyznych i wapiennych glebach gliniastych. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Berberidion[7].
- Korelacje międzygatunkowe
- Na pędach pasożytują niektóre gatunki grzybów: Puccinia graminis, Puccinia brachypodii, Puccinia striiformis, Erysiphe berberidis, Phyllosticta berberidis, Sphaerulina berberidis, oraz żerują larwy muchówek Rhagoletis meigenii, Dasineura berberidis i pluskwiaka Arge berberidis[8].
Ochrona
[edytuj | edytuj kod]Dawniej berberys występował pospolicie w stanie naturalnym na całym obszarze Polski. Rósł na miedzach, zboczach, w zaroślach i na brzegach lasów. Odkryto jednak, że jest żywicielem pośrednim rdzy zbożowej[9], ponieważ na jego liściach rozwija się wiosenne pokolenie tego patogenu i że jego obecność w pobliżu pól może być szkodliwa dla upraw. Dlatego był dawniej tępiony przez rolników.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Roślina ozdobna
- Roślina lecznicza:
- surowiec zielarski: korzeń, liść, owoc, kora.
- Do celów leczniczych berberys był stosowany już przez mieszkańców starożytnego Babilonu i Indii. W średniowieczu wykryto jego pozytywne działanie w przypadkach żółtaczki i malarii. Jego propagatorką była Hildegarda z Bingen. W XVII w. zaczął być powszechnie stosowany w Anglii jako środek przeciw schorzeniom wątroby.
- Napary i odwary z liści pobudzają wydzielanie soków trawiennych i są skuteczne w chorobach dróg żółciowych i wątroby[10]. Kora i korzenie mają właściwości antybiotyczne, zawierają alkaloidy izochinolinowe, głównie berberynę (1,24%[11]), berbaminę (2,5%[11]), palmatynę i magnoflorynę. Berberys zalecano w przypadku braku apetytu, w kamicy żółciowej, w przewlekłym zapaleniu wątroby, nieżycie pęcherzyka żółciowego, jako środek rozkurczowy również w kamicy nerkowej i w wielu innych przypadłościach[11]. Berberyna wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwpierwotniakowe, przeciwbiegunkowe, przeciwrakowe, przeciwcukrzycowe, obniżające ciśnienie, antydepresyjne i przeciwzapalne oraz obniża poziom cholesterolu[12]. Obecnie zastosowanie to jest mocno ograniczone, ponieważ berberyna odkłada się w sercu, wątrobie i trzustce, dlatego przetworów z berberysu nie można spożywać przez dłuższy czas[13].
- Owoce są surowcem witaminizującym, dietetycznym i przeciwgorączkowym. Suszone owoce wykorzystuje się jako dodatek do herbaty podnoszący ogólną odporność organizmu, zwłaszcza w stanach gorączkowych, w zakażeniach bakteryjnych, w stanach zapalnych błon śluzowych oraz dla zwiększenia szczelności naczyń włosowatych. Takie zastosowanie jest podyktowane obecnością wielu cennych składników: witaminy C, E, karotenoidów, pektyn i soli mineralnych. Związki o charakterze witaminy P (rutyna, eskulina) poprawiają samopoczucie przy katarze i krwawieniach z nosa[potrzebny przypis].
- Efektywność ekstraktu z owoców berberysa potwierdzono również, w leczeniu trądziku młodzieńczego[14].
- Zbiór i suszenie: Owoce zbiera się, zanim całkowicie dojrzeją, gdyż dojrzałe są bardzo miękkie i łatwo się gniotą. Suszyć w temperaturze do 40 stopni.
- Sztuka kulinarna: Z owoców berberysu można także wytwarzać soki, syropy, dżemy, konfitury i marmolady. Sok wyciska się z przetartych owoców zalanych wodą w równej ilości i odstawionych wcześniej na godzinę. Dosładza się i pasteryzuje[15].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-09-08] (ang.).
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
- ↑ Anrea-Anna Cavelius: Zioła w medycynie naturalnej. Bremen: MAK Verlag GmbH, 2005. ISBN 978-3-939991-32-8.
- ↑ a b Jurke Grau , Reinhard Jung , Bertram Munker , Leksykon przyrodniczy. Zioła i owoce leśne, warszawa 1996: Świat Książki, s. 12, ISBN 83-7129-274-0 .
- ↑ Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
- ↑ Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Malcolm Storey: Berberis vulgaris L. (Barberry). [w:] BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-03-18].
- ↑ Julian Rodriguez-Algaba i inni, Sexual structures and recombination of the wheat rust fungus Puccinia striiformis on Berberis vulgaris, „Fungal genetics and biology: FG & B”, 70, 2014, s. 77–85, DOI: 10.1016/j.fgb.2014.07.005, ISSN 1096-0937, PMID: 25042987 [dostęp 2017-03-25] .
- ↑ BIO Berberys [online] [dostęp 2016-04-06] .
- ↑ a b c M. Imanshahidi, H. Hosseinzadeh. Pharmacological and therapeutic effects of Berberis vulgaris and its active constituent, berberine. „Phytother Res”. 22 (8), s. 999–1012, 2008. DOI: 10.1002/ptr.2399. PMID: 18618524.
- ↑ Parameswara Rao Vuddanda, Subhashis Chakraborty & Sanjay Singh. Berberine: a potential phytochemical with multispectrum therapeutic activities. „Expert Opinion on Investigational Drugs”. 19 (10), s. 1297–1307, 2010. DOI: 10.1517/13543784.2010.517745.
- ↑ Kuźnicka Barbara, Dziak Maria. Zioła i ich stosowanie. Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa, 1984.
- ↑ Rohollah F. Fouladi , Aqueous extract of dried fruit of Berberis vulgaris L. in acne vulgaris, a clinical trial, „Journal of Dietary Supplements”, 9 (4), 2012, s. 253–261, DOI: 10.3109/19390211.2012.726702, ISSN 1939-022X, PMID: 23038982 [dostęp 2017-03-25] .
- ↑ Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. CHEMIGRAFIA, 2006, s. 268. ISBN 83-904633-5-0.
- BioLib: 38422
- EoL: 596556
- EUNIS: 161672
- Flora of North America: 233500244
- FloraWeb: 818
- GBIF: 3033894
- identyfikator iNaturalist: 75758
- IPNI: 328527-2
- ITIS: 18837
- NCBI: 258209
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2674612
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:328527-2
- Tela Botanica: 9456
- identyfikator Tropicos: 3500015
- USDA PLANTS: BEVU
- CoL: LKBJ
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.