Grab pospolity
![]() | |
Systematyka[1][2] | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Podkrólestwo | |
Nadgromada | |
Gromada | |
Podgromada | |
Nadklasa | |
Klasa | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Rodzina | |
Rodzaj | |
Gatunek |
grab pospolity |
Nazwa systematyczna | |
Carpinus betulus L. Sp. Pl. 998, 1753 | |
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |
![]() | |
Zasięg | |
![]() |
Grab pospolity, g. zwyczajny (Carpinus betulus L.) – gatunek średniej wielkości drzewa liściastego z rodziny brzozowatych (Betulaceae) (we współczesnych systemach APG, w innych ujęciach w rodzinie leszczynowatych). Występuje w Europie od Francji do Ukrainy. W Polsce częsty na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Podczas holocenu, w okresach znacznego spadku liczby ludności, bywał gatunkiem dominującym w lasach.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Carpinus_betulus_kz1.jpg/180px-Carpinus_betulus_kz1.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/20130801Hainbuche_Schwetzinger_Hardt2.jpg/180px-20130801Hainbuche_Schwetzinger_Hardt2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Kmen_stromu.jpg/180px-Kmen_stromu.jpg)
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]- Pokrój
- Drzewo dorastające zazwyczaj do 25 m (maksymalny wzrost w Puszczy Białowieskiej to 34 m[4]) z gęstą, miotlastą koroną, silnie zagęszczoną, szeroką i wysoką.
- Kora
- Ciemna, ziemista z siatkowatym wzorem, zwykle o falistej powierzchni. Gałązki giętkie z jasnymi kropkami (przetchlinki), młode nieco owłosione.
- Liście
- Ulistnienie skrętoległe, liście pojedyncze, podwójnie piłkowane, nerwy spodem omszone. Ogonek ok. 1,5 cm, eliptyczna lub jajowata blaszka liściowa charakterystycznie harmonijkowato pofałdowana o długości 5–10 cm i szerokości do 6 cm. Jesienią liście przebarwiają się na żółty kolor.
- Pąki
- Pączki liściowe są ostro zakończone, przylegają skośnie do pędów i pokryte są łuskami; górą jasnobrązowe, dołem zielone. Pąki kwiatowe są większe od liściowych.
- Kwiat
- Roślina jednopienna, ale o kwiatach jednopłciowych. Kwiaty żeńskie są niepozorne i tworzą luźne, wzniesione kłosy, kwiaty męskie wyrastają na szczycie gałązek i tworzą kotki o długości 3,5–5 cm.
- Owoc
- Jednonasienne orzeszki o trójklapowej okrywie służącej jako organ lotny.
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]Roślina wieloletnia, megafanerofit. Kotki kwiatowe pojawiają się w maju wraz z liśćmi. Owoce dojrzewają od września do października, rozsiewane są przez wiatr. Lubi świeże gleby wapienne, nie za suche, ale i nie podmokłe. Występowanie: lasy mieszane i liściaste. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla All. Carpinion, Ass. Stellario-Carpinetum i gatunek wyróżniający dla Ass. Aceri-Tiletum[5]. Opadłe liście grabu są pożywką m.in. dla bakterii z rodzaju Methylobacterium[6]. Liczba chromosomów 2n= 64[7]. Należy do najbardziej odpornych na zacienienie drzew występujących w Europie Środkowej.
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- Roślina ozdobna – stosowana na żywopłoty. Charakterystyczną cechą tego gatunku jest skłonność do wytwarzania odrośli korzeniowych, co wykorzystuje się w ogrodnictwie do zagęszczania żywopłotów. Doskonale znosi cięcie. Grab czasami sadzony jest w parkach, nadaje się także na bonsai.
- Drewno grabu jest beztwardzielowe, bardzo twarde, ciężkie, sprężyste i trudne w obróbce, wykorzystywane na opał. Ma dużą wartość opałową – jedną z największych wśród naszych drzew. Dawniej ze względu na twardość robiono z niego m.in. koła młyńskie, a z gałęzi – klatki dla ptaków. Także ma zastosowanie do wyrobu niektórych instrumentów muzycznych, np. trzonków młoteczków fortepianowych, pałeczek perkusyjnych, a także do produkcji korpusów strugów stolarskich, pobijaków.
Grab pospolity w Polsce
[edytuj | edytuj kod]Gatunek ten jest jedynym rodzimym taksonem z rodzaju Carpinus rosnącym w Polsce. Na obszarach nizinnych i wyżynach występuje dość pospolicie, ale w dużym rozproszeniu i w niewielkiej ilości, stanowiąc poniżej 0,5% w drzewostanach. W górach granica występowania zwykle sięga 600 m n.p.m., w Bieszczadach do 900 m n.p.m.[8] Lasy zdominowane przez grab pospolity są nieliczne i niewielkie i występują we wschodniej Polsce[9]. Największy obwód wśród grabów w Polsce ma drzewo o obwodzie 436 cm w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego oraz okaz w Jankowicach o obwodzie 402 cm (krajowy rekordzista wśród grabów rosnących w warunkach naturalnych), a za najstarsze uważa się drzewo z arboretum w Gołuchowie o wieku 199 lat (w 2018 r.) i obwodzie 374 cm[8]. Z kolei najwyższy grab polski, rosnący w Puszczy Białowieskiej i mający 34,2 m jest jednocześnie rekordzistą europejskim[10].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-13] (ang.).
- ↑ Carpinus betulus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Puszcza Białowieska – rekordy.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Nataliia Khomutovska , Iwona Jasser , Valery A. Isidorov , Unraveling the Role of Bacteria in Nitrogen Cycling: Insights from Leaf Litter Decomposition in the Knyszyn Forest, „Forests”, 15 (6), 2024, s. 1065, DOI: 10.3390/f15061065, ISSN 1999-4907 [dostęp 2024-07-24] (ang.).
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b Fronczak K., 2018: Bohater drugiego planu. Przyroda Polska, nr 12, s. 4.
- ↑ Strona Instytutu Technologii Drewna [1].
- ↑ Tall trees in the Netherlands and Europe. bomeninfo.nl. [dostęp 2021-04-27].
- BioLib: 3429
- EoL: 1148643
- EUNIS: 167990
- FloraWeb: 1318
- GBIF: 2875818
- identyfikator iNaturalist: 55801
- IPNI: 295248-1
- ITIS: 184204
- NCBI: 12990
- Plant Finder: 277824
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-34291
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:295248-1
- Tela Botanica: 14637
- identyfikator Tropicos: 3600034
- USDA PLANTS: CABE8
- CoL: RG23
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.