Fryderyk V (palatyn reński)
![]() mal. Michiel van Mierevelt, 1628 | |
![]() | |
![]() | |
Elektor Palatynatu | |
Okres |
od 19 września 1610 |
---|---|
Poprzednik | |
Następca | |
Król Czech | |
Okres |
od 26 sierpnia 1619 |
Koronacja | |
Poprzednik | |
Następca | |
Antykról Czech | |
Okres |
od 8 listopada 1620 |
Następca | |
Dane biograficzne | |
Dynastia | |
Data i miejsce urodzenia |
26 sierpnia 1596 |
Data i miejsce śmierci | |
Ojciec | |
Matka | |
Rodzeństwo |
Ludwika Julianna, Katarzyna Zofia, Elżbieta Karolina, Anna Eleonora, Ludwik Wilhelm, Maurycy Krystian, Ludwik Filip |
Żona | |
Dzieci |
Henryk Fryderyk, Karol Ludwik, Elżbieta, Rupert, Maurycy, Ludwika Hollandyna, Ludwik, Edward, Henryka Maria, Filip Fryderyk, Karolina, Zofia Dorota, Gustaw Adolf |
Odznaczenia | |
![]() |
Fryderyk V (niem. Friedrich V., cz. Bedřich [Friedrich] V.), zw. Zimowym Królem (niem. Winterkönig, cz. Zimní Král)[1], w pol. lit. Zimowym[2] , a. Reńskim (cz. Falcký)[3] (ur. 26 sierpnia 1596 w Deinschwang, zm. 29 listopada 1632 w Moguncji) – hrabia-palatyn reński i elektor Rzeszy w 1610–1623, król Czech w 1619–1620 jako Fryderyk (cz. Bedřich)[4], z reńskiej linii dynastii Wittelsbachów.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Był trzecim dzieckiem i najstarszym z synów Fryderyka IV Sprawiedliwego (1574–1610), hrabiego-palatyna reńskiego, oraz Ludwiki Julianny Orańskiej (1576–1644), córki Wilhelma I Milczącego (1533–1584), księcia Oranii i namiestnika Niderlandów. Miał siedmioro rodzeństwa, siostry Ludwikę Juliannę (1594–1626), Katarzynę Zofię (1595–1626), Elżbietę Karolinę (1597–1660), Annę Eleonorę (1599–1600), oraz braci Ludwika Wilhelma (1600), Maurycego Krystiana (1601–1605) i Ludwika Filipa (1602–1655). Fryderyk narodził się w zamku myśliwskim w Deinschwang niedaleko miasta Neumarkt in der Oberpfalz[5]. Z powodu epidemii dżumy, która objęła Heidelberg, pierwsze dwa lata Fryderyk spędził w Górnym Palatynacie, po czym powrócił na stołeczny dwór. Został ochrzczony w obrządku kalwińskim 6 października 1596 w Ambergu[2] . W 1604 na polecenie matki został paziem dworu w Sedanie u swojego wuja Henryka de La Toura d'Auvergne'a (1555–1623), księcia Bouillon. W tym czasie był częstym gościem dworu króla Francji Henryka IV Wielkiego. W Sedanie odebrał też staranne wykształcenie prowadzone przez tutora, kalwińskiego teologa Daniela Tilenusa (1563–1633).
Wraz ze śmiercią ojca 19 września 1610, objął rządy w Palatynacie Reńskim. Z mocy testamentu hrabiego-palatyna kuratorem 14-letniego Fryderyka został Jan II Młodszy (1584–1635), hrabia-palatyn Dwóch Mostów. Spotkało się to z oporem najstarszego z Wittelsbachów, Wolfganga Wilhelma (1578–1653), hrabiego-palatyna neuburskiego . Zgłosił on swoje prawa opieki nad małoletnim Fryderykiem, przysługujące mu zgodnie z postanowieniami Złotej Bulli Karola IV z 1356. Fryderyk V przyjął swojego kuratora w Heidelbergu, odmawiając Wolfgangowi Wilhelmowi wjazdu do Palatynatu. Doprowadziło to do sporu pomiędzy Wittelsbachami, którzy poprosili cesarza Macieja o interwencję. Ten w 1613 uznał 17-letniego Fryderyka za pełnoletniego, jednak zarówno Wolfgang Wilhelm, jak i Jan II zgłaszali swoje pretensje do opieki nad młodocianym palatynem aż do osiągnięcia przez niego 18 roku życia (1614).
Jeszcze w okresie małoletności kontynuował politykę dynastyczną ojca, mającą na celu wzmocnienie kalwińskich książąt Rzeszy i zdominowanie ich przez Wittelsbachów. Starszą z sióstr Ludwikę Juliannę (1594–1626) wydał w 1612 za swojego prawnego opiekuna, Jana II Młodszego, umacniając jego pozycję na dworze palatynackim. W 1616 młodszą siostrę Elżbietę Karolinę (1597–1660) wydał za mąż za Jerzego Wilhelma Hohenzollerna (1595–1640), następcę tronu Brandenburgii. Zgodnie z wolą ojca, planował wydać siostrę Katarzynę Zofię (1595–1626) za Gustawa II Adolfa, co nie doszło do skutku z racji na sprzeciw Hohenzollernów, również starających się wejść w sojusz ze Szwecją.
Chcąc potwierdzić swoją pełnoletność, planował szybko zawrzeć związek małżeński. Już wiosną 1612 rozpoczął negocjacje z Jakubem I (1566–1625), królem Anglii, w sprawie ożenku z jego najstarszą córką Elżbietą (1596–1662). Poselstwo reńskie pod przewodnictwem ochmistrza Hansa Meinharda von Schönberga (1582–1616) trafiło na podatny grunt, gdyż król angielski odstąpił od wcześniejszych planów mariażu z królem Francji Ludwikiem XIII[6]. Obawa o zachwianie równowagi religijnej w Europie została odsunięta, a palatynackie ambicje wzmocnienia pozycji domu reńskiego wśród protestanckich władców ostatecznie potwierdzone umową przedmałżeńską zawartą 26 maja 1612 z Anną duńską (1574–1519), królową Anglii[7]. Fryderyk V udał się do swojej narzeczonej, którą spotkał po raz pierwszy w Londynie 16 października tego samego roku[8]. W styczniu następnego roku para zawarła oficjalne zaręczyny. Jako narzeczony księżniczki królewskiej Fryderyk został odznaczony Orderem Podwiązki, po czym 14 lutego 1613 w pałacu Whitehall para zawarła związek małżeński. W 1612–1615 doprowadził do przebudowy rodowej siedziby, zamku w Heidelbergu, co było jednym z warunków umowy małżeńskiej.
W 1613 przystąpił do Unii Protestanckiej[9]. Jednak wzmożona praca dyplomatyczna doprowadziła do pogorszenia się zdrowia Fryderyka V, stawał się melancholijny i nastrojowo zmienny, co biografowie określają jako zapadnięcie na depresję[10]. W związku z tym większość obowiązków związanych z polityką zagraniczną przekazał kanclerzowi Krystianowi I (1568–1630), księciu Anhaltu-Bernburga[11].
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]14 lutego 1613 w Londynie ożenił się z Elżbietą Stuart (1596–1662), córką Jakuba I (1566–1625), króla Anglii, Szkocji i Irlandii, oraz Anny Oldenburskiej (1574–1519), królewny Danii i Norwegii. Małżeństwo doczekało się trzynaściorga dzieci:
- Henryk Fryderyk (1614–1629)
- Karol Ludwik (1617–1680), elektor-palatyn reński, ⚭ 1. Karolina Heska (1627–1686), córka Wilhelma V Stałego (1602–1637), landgrafa Hesji-Kassel, i Amelii Elżbiety Hanau-Münzenberg (1602–1651), 2. Maria Ludwika von Degenfeld (1634–1677), córka barona Christopha Martina (1599–1653) i Marii Anny von Adelmannsfelden (1610–1651), 3. Elżbieta Hollander von Bernau
- Elżbieta (1618–1680), ksieni w Herford
- Rupert (1619–1682) ⚭ Frances Bard (1646–1708), córka Henry'ego (1616–1656) i Anne Gardiner (1630–1668)
- Maurycy (1620–1652)
- Ludwika Hollandyna (1622–1709), ksieni w Maubuisson
- Ludwik (1624–1625)
- Edward (1625–1663)
- Henryka Maria (1626–1651) ⚭ Zygmunt Rakoczy (1622–1652), syn Jerzego I (1593–1648), księcia Siedmiogrodu, i Zuzanny Lorántffy (1602–1660)
- Jan Filip Fryderyk (1627–1650)
- Karolina (1628–1631)
- Zofia Dorota (1630–1714) ⚭ Ernest August (1629–1698), elektor Hanoweru, syn Jerzego (1582–1641), księcia Brunszwiku-Lüneburga, i Anny Eleonory Heskiej (1601–1659)
- Gustaw Adolf (1632–1641)
Przodkowie
[edytuj | edytuj kod]Prapradziadkowie | elektor reński
(1492–1557) ∞1508 (1492–1535) |
Kazimierz Hohenzollern,
margrabia Bayeruth (1481–1515) ∞1518 (1502–1543) |
landgraf Hesji
(1469–1509) ∞1500 Anna meklemburska (1485–1525) |
margrabia Miśni
(1471–1539) ∞1496 (1478–1534) |
hr. Nassau
Jan V (1455–1516) ∞1482 Elżbieta heska (1466–1523) |
hr. Stolbergu
Bodo III Błogi (1467−1538) ∞1500 Anna von Epstein (1481–1538) |
Ludwik, ks. La Roche
(1473–1531) ∞1504 (1482–1561) |
Jean de Longwy
(1480–1520) ∞1509 Joanna d'Angoulême (1494–1538) |
Pradziadkowie | elektor reński
(1515–1576) ∞1537 (1519–1567) |
landgraf Hesji
(1504–1567) ∞1748 (1505–1549) |
hr. Nassau
(1487–1559) ∞ 1531 (1506–1580) |
Ludwik, ks. Montpensier
(1513–1582) ∞ 1538 Jakobina de Longwy (1520–1561) | ||||
Dziadkowie | elektor reński
(1539–1583) ∞1560 (1539–1582) |
Stadhouder Niderlandów
(1533–1584) ∞1575 Karolina Burbon (1546–1582) | ||||||
Rodzice | elektor reński
(1574–1610) ∞1593 (1576–1644) | |||||||
Fryderyk V Zimowy (1596–1632), kr. Czech, elektor reński |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Czapliński, Galos, Korta ↓, s. 315.
- ↑ a b Parker ↓.
- ↑ Pánek ↓, s. 365.
- ↑ Sedláček ↓, s. 584–585.
- ↑ Brockhoff, Hanker, Wolf ↓, s. 247.
- ↑ Everett Green, Crawford Lomas ↓, s. 18–29.
- ↑ Everett Green, Crawford Lomas ↓, s. 33.
- ↑ Everett Green, Crawford Lomas ↓, s. 36–37.
- ↑ Krüssmann ↓, s. 81–86.
- ↑ Krüssmann ↓, s. 94.
- ↑ Krüssmann ↓, s. 98–100.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Benita Berning: „Nach alltem löblichen Gebrauch“: Die böhmischen Königskrönungen der Frühen Neuzeit (1526–1743). Köln: „Böhlau“, 2008. ISBN 978-3-412-20082-4. (niem.).
- Elmer Adoph Beller: Caricatures of the „Winter King” of Bohemia. London: „Milford”, 1928. (ang.).
- Witold Biernacki: Wojna trzydziestoletnia: Powstanie czeskie i wojna o Palatynat (1618–1623). Wyd. 2. T. 1–2. Zabrze: „Inforteditions”, 2010. ISBN 978-83-89943-46-0.
- Evamaria Brockhoff, Michael Hanker, Peter Wolf: Der Winterkönig Friedrich von der Pfalz: Bayern und Europa im Zeitalter des Dreißigjährigen Krieges. Stuttgart: „Theiss”, 2003. ISBN 978-3-8062-1810-7. (niem.).
- Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta: Historia Niemiec. Wyd. 3. popr. i uzup. Wrocław: Ossolineum, 2010. ISBN 978-83-04-05035-8.
- Jaroslav Čechura: Zimní král: Aneb české dobrodružství Fridricha Falckého. Praha: „Rybka”, 2004. ISBN 80-86182-79-7. (cz.).
- Mary Anne Everett Green, Sophia Crawford Lomas: Elisabeth, Electress Palatine and Queen of Bohemia. Wyd. 2. London: „Methuen & Company”, 1909. (ang.).
- Roman Heck, Marian Orzechowski: Historia Czechosłowacji. Wrocław: Ossolineum, 1969.
- Michael Henker, Markus Junkelmann, Alois Schmid: Winterkönig: Königlicher Glanz in Amberg: Beiträge zur Geschichte und Kultur der Stadt Amberg. Amberg: Stadtamt, 2004. ISBN 978-3924707033. (niem.).
- Jana Hubková: Fridrich Falcký v zrcadle letákové publicistiky: Letáky jako pramen k vývoji a vnímání české otázky v letech 1619–1632. Praha: „Togga”, 2010. ISBN 978-80-7308-300-7. (cz.).
- Ivo Koudelka: Zimní král: Fridrich Falcký (1596–1632). Praha: „Regulus”, 2010. ISBN 978-80-86279-36-7. (cz.).
- Walter Krüssmann: Ernst von Mansfeld (1580–1626): Grafensohn, Söldnerführer, Kriegsunternehmer gegen Habsburg im Dreißigjährigen Krieg. Berlin: „Duncker & Humblot”, 2010. ISBN 978-3-428-13321-5. (niem.).
- Jaroslav Pánek: Fridrich Falcký. W: Čeští králové. Marie Rantová, Petr Vorel. Praha: „Paseka”, 2008, s. 365–381. ISBN 978-80-7185-940-6. (cz.).
- Geoffery Parker: Fryderyk V Zimowy. W: Britannica: Edycja polska. Mortimer J. Adler, William Benton, Charles E. Swanson (red.), Wojciech Wolarski (red. wyd. pol.), Piotr Adamczyk i in. (tłum. z ang.). T. 13: Fr – Gl. Poznań: „Kurpisz”, 1999. ISBN 83-86600-54-3.
- Brennan C. Pursell: The Winter King: Frederick V of the Palatinate and the Coming of the Thirty Years' War. London: „Ashgate”, 2003. ISBN 0-7546-3401-9. (ang.).
- Hans Rall, Marga Rall: Die Wittelsbacher in Lebensbildern. Graz: „Styria”, 1986. ISBN 3-222-11669-5. (niem.).
- Magnus Rüde: England und Kurpfalz im werdenden Mächteeuropa: Konfession – Dynastie – kulturelle Ausdrucksformen. Stuttgart: „Kohlhammer”, 2007. ISBN 978-3-17-019481-6. (niem.).
- Jan Rychlík, Władimir Penczew: Historia Czech. Marcin Czyżniewski, Agata Kawecka (tłum.), Ryszard Gładkiewicz (oprac.). Wrocław: Polsko-Czeskie Towarzystwo Naukowe, 2020. ISBN 978-83-928987-9-5.
- Fryderyk Schiller: Historya wojny trzydziestoletniej. Jan Fok (tłum.). T. 1. Wilno: Prenumeratorzy, 1837.–. T. 2. Wilno: Prenumeratorzy, 1838.
- Friedrich Hermann Schubert: Friedrich V. W: Neue Deutsche Biographie. Otto zu Stolberg-Wernigerode (red.). T. 5: Falck – Fyner (voran: Faistenberger). Berlin: „Duncker & Humblot”, 1961, s. 535–536. ISBN 3-428-00186-9. (niem.).
- August Sedláček: Bedřich Falcký. W: Ottův slovník naučný: Ilustrovaná encyklopædie obecných vědomostí. Jan Otto, František Josef Studička, Bohumil Němec, Vladimír Procházka, Dagmar Hartmanová (red.). Wyd. 3. popr. i uzup. T. 3: B – Bianchi. Praha: „Argo” – „Paseka”, 1996, s. 584–586. ISBN 80-7185-070-5. (cz.).
- Cicely Veronica Wedgwood: The Thirty Years War. Wyd. 5. uzup. London: „Henderson & Spalding”, 1961. (ang.).
- Zbigniew Wójcik: Historia powszechna: wiek XVI–XVII. Wyd. 13. uzup. Warszawa: WN PWN, 2008. ISBN 978-83-01-14603-0.
- Frances Yates: The Rosicrucian Enlightenment. London: „Routledge & Kegan Paul”, 1972. ISBN 0-7100-7380-1. (ang.).
- ISNI: 0000000061266030
- VIAF: 5086720, 465159474354427662946, 1672159474358727662940
- ULAN: 500373203
- LCCN: n86113773
- GND: 118693522
- LIBRIS: 64jlmgnq02b4m5v
- BnF: 134967595
- SUDOC: 093936761
- NKC: ola2002158949
- BNE: XX5348306
- NTA: 265026962
- Open Library: OL6116478A, OL4812951A
- PLWABN: 9810655191905606
- NUKAT: n00018834
- OBIN: 88678
- J9U: 987007271429305171
- LIH: LNB:B++S;=BF
- RISM: people/41008483
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.