فر کیانی (نماد فروهر)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/KINGS_of_PERSIS._V%C4%81dfrad%C4%81d_%28Autophradates%29_I._3rd_century_BC.jpg/300px-KINGS_of_PERSIS._V%C4%81dfrad%C4%81d_%28Autophradates%29_I._3rd_century_BC.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Iran_Border_Ahoora_Mazda.jpg/200px-Iran_Border_Ahoora_Mazda.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Darius_I_the_Great%27s_inscription.jpg/200px-Darius_I_the_Great%27s_inscription.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Faravahar_at_Behistun.jpg/200px-Faravahar_at_Behistun.jpg)
نماد فر کیانی (که به نماد فَرَوَهر مشهور است)[۱] نشان پیکر بالداری است. این پیکر در دیدگاه بعضی باستانشناسان و ایرانشناسان به نماد اهورامزدا معرفی شدهاست. نماد خورشید بالدار در فرهنگ خاورمیانه و در تمدن مصر، سوریه، و آشور تاریخی طولانی دارد و نماد فروهر اقتباسی از آن است. نماد فروهر، نماد پادشاهی کشور ایران است. نامیدن این نماد به عنوان نماد فَرَوَهَر به قرن نوزدهم میلادی برمیگردد . دانشمندان همواره در مورد نماد فروهر اختلاف نظر داشتهاند. بعضی انگشتشمار از نوشتههای علمی، این نماد را اهورامزدا میدانند که اشتباه به نظر میرسد؛ زیرا اهورامزدا نه مذکر است و نه مؤنث. دراصل خداوند موجود زمینی نیست که جنسیت داشته باشد. همچنین دست نیایش را به درگاه خداوند بلند کردهاست. مدرکی دال بر اینکه تصویر پیامبر زرتشت باشد هم وجود ندارد.[۲] از آنجایی که پیامبر زرتشت پارچهای به سر میبسته و تاج پادشاهی بر سر نداشت این احتمال کمرنگ میشود؛ زیرا پیکری که در میان بالهای شاهین مشاهده میشود، تاج پادشاهی بر سر دارد؛ بنابراین میتوان به این نتیجه رسید که این پیکر، پیامبر زرتشت نیست؛ زیرا دارای تاج و جامه پادشاهی است و گردی پیمان (حلقهٔ پیمان به کشور) را به دست گرفتهاست. در دیرباز گردی پیمان همانند تاج، عصا و بازوبند پادشاهی از ابزارهای پادشاهان ایران محسوب میشدهاست. بسیاری دیگر فر کیانی را نماد فر پادشاهی میدانند که مستند و معقول است. تصویر انسان در میان بالهای شاهین، هویت بهخصوصی ندارد و به تمام پادشاهان ایران گفته میشود که این نماد را برای بیان هویت ایرانی خود بکار برده و در سنگنبشتهها کندهکاری کردهاند؛ بنابراین میتوان به این نتیجه رسید که این پیکر، در واقع نماد فر پادشاهی ایران است. اما زرتشتیان زمان هخامنشی این نماد را بر بالای آتشکدههای خود نصب میکردند و آن را مقدس و نماد نژاد خود میدانستند. در سکهٔ یافت شده مربوط به پیش از دوره اشکانیان و سده سوم پیش از میلاد مسیح، وادفَرَداد یکم، فرترکه پارس درحالی در مقابل آتشکده زرتشتی و درفش کاویانی در حال نیایش است که در بالای آتشکده، نماد فر کیانی به وضوح مشخص است؛ ولی درمجموع بنا بر سکههای یافته شده و کتیبههای باستانی پیش از اسلام، قطعی است که فر کیانی نماد هویت ایرانی بوده و در طرف مقابل دارِ مهر (جام آتش) به عنوان نماد مزدیسنا محسوب میشدهاست.
علیرضا شاهپور شهبازی باستانشناس ایرانی در کتاب راهنمای مستند تخت جمشید این نماد را فر کیانی معرفی میکند و نام فَرَوَهَر را نامی غلط برمیشمرد که به اشتباه رایج شدهاست.[۱]
ریشهشناسی
[ویرایش]هارولد بیلی، زبانشناسی زبانهای ایرانی ریشهٔ این واژه را از ریشهٔ ایرانی var- (پوشش، محافظت) و fra- (پس راندن) میداند و معنی اصلی اولیه واژهٔ فروهر را «دلاوریِ حفاظتکننده» عنوان میکند.[۳]
این واژه به ترتیب قدمت، در زبان پارسی باستان فْـرَوَرتی ((؟) fravarti)، در زبان اوستایی فْـرَوَشی (fravashi)، و در پارسی میانه (زبان پهلوی) فْـرَوَهْـر (fravahr) خوانده میشود.
در پارسی میانه شکلهای دیگر این واژه به اینصورت کاربرد داشتهاست:[۳]
- fraward, frawahr, frōhar, frawaš, frawaxš
تاریخچه
[ویرایش]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/4/4a/Zartosht.jpg/260px-Zartosht.jpg)
در ایران تا اوایل قرن بیستم میلادی، نماد فر کیانی تنها یک اثر باستانی بهشمار میآمد. در سالهای ۱۹۲۰ میلادی، یک تاریخدان زرتشتی به نام جی.ام. اونوالا در مقالههای خود، فر کیانی را به اشتباه فروهر نامید و در اشتباهی دیگر، آن را نماد «فرهوشی» یعنی روح نگارندهٔ تعالیم زرتشتی معرفی کرد. با انتشار این مقالهها، زرتشتیان هندی که همچنان خود را با هویت پارسیان میشناسند آن را از میراث باستانی ایرانیشان قلمداد کردند و استفاده از پیکر بالدار تخت جمشید، به دلیل اهمیت مذهبی و ملّی، به عنوان نماد زرتشت، از آنجا آغاز شد.
در سال ۱۹۲۸ میلادی، دانشمند اوستاشناس ایرانیتبار هندی، ایرج تاراپوروالا، مقالهای منتشر کرد، مبنی بر اینکه پیکر بالدار، اهورامزدا یا فرهوشی نیست، بلکه «خورنه» (فرّ پادشاهی) است. در نخستین دهههای قرن بیستم، نگارهٔ فروهر وارد آتشکدهها، زیورآلات و نشان انتشاراتی زرتشتی شد و بعد از چند دهه، به استاندارد و اعتقاد باستانی زرتشتی تبدیل شد.[۴] این نماد با دین مزدیسنا بیارتباط است و تنها نشانهٔ هویت پادشاهی کشور ایران بهشمار میرود. یگانه نماد مزدیسنا، دار مهر نام دارد که یک جام آتش یا آتشدان فلزی است.
نگارخانه
[ویرایش]-
نماد فر کیانی کندهکاری شده در تختجمشید فارس.
-
نسخه اصل نماد فر کیانی، کشف شده از شوش، خوزستان.
-
نماد فر کیانی سردر آتشکده زرتشتیان در یزد
-
بانک ملی ایران در سال ۱۹۴۶ میلادی (۱۳۲۴ خورشیدی) در دوره رضاشاه
-
نشان دربار شاهنشاهی ایران با نماد فر کیانی پیش از انقلاب اسلامی ۵۷.
-
نقاشی شده توسط یهودیان در کتاب دانشنامه یهودی پیش از اسلام.
-
فر کیانی به رنگ مشکی
-
سردر یک آتشکده زرتشتی در یزد ایران
-
فر کیانی، نشان شاهنشاهی هخامنشی
-
نماد فر کیانی کندهکاری شده در پاسارگاد
منابع
[ویرایش]- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ علیرضا شاهپور شهبازی (۱۳۸۴)، راهنمای مستند تخت جمشید، به کوشش بنیاد پژوهشی پارسه-پاسارگاد.، تهران: انتشارات سفیران و انتشارات فرهنگسرای میردشتی، ص. ۱۸۷، شابک ۹۶۴-۹۱۹۶۰-۶-۴
- ↑ زرین پوش، فرزانه (پاییز ۱۳۸۴)، «فروهر نگارهٔ بالدار زرتشتیان»، مجلهٔ رشد آموزش تاریخ، ش. ۲۰، ص. ۲۱–۲۲
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ دانشنامهٔ ایرانیکا سرواژهٔ FRAVAŠI[پیوند مرده]
- ↑ زرین پوش، فرزانه (پاییز ۱۳۸۴)، «فروهر نگارهٔ بالدار زرتشتیان»، مجلهٔ رشد آموزش تاریخ، ش. ۲۰، ص. ۲۲
جستارهای وابسته
[ویرایش]پیوند به بیرون
[ویرایش]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/30px-Commons-logo.svg.png)
نشانها | |
---|---|
سرودها | |
فرهنگ | |
وابسته | |
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.