Szkoła frankfurcka
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/InstitutfuerSozialforschung3.jpg/220px-InstitutfuerSozialforschung3.jpg)
Szkoła frankfurcka (niem. Frankfurter Schule) – potoczna nazwa w literaturze przedmiotu filozofii i socjologii grupy pracowników Instytutu Badań Społecznych, istniejącego w latach 1923–1933 na Uniwersytecie we Frankfurcie, a od 1933 roku kolejno: przy paryskiej École normale supérieure i nowojorskim Uniwersytecie Columbia, a od 1949 ponownie we Frankfurcie nad Menem. Szkoła frankfurcka zasłynęła ze sformułowania teorii krytycznej oraz badania podstaw marksizmu. Badacze poświęcający się tym zagadnieniom skupiali się na problematyce relacji „podmiot-przedmiot” poznania i działania, a także podkreślali konieczność widzenia społeczeństwa w roli podmiotu własnych działań. Koncepcje grupy były rozwijane na łamach wydawanego w Instytucie pisma „Zeitschrift für Sozialforschung ”[1].
Za najważniejszych przedstawicieli szkoły uważa się takich badaczy jak Max Horkheimer, Theodor Adorno, Herbert Marcuse, Walter Benjamin, Friedrich Pollock, Leo Löwenthal, Erich Fromm[2] . Faktycznie szkoła frankfurcka przestała istnieć po śmierci Theodora Adorna (zm. 1969) i Maksa Horkheimera (zm. 1973), czasami jednak w odniesieniu do Jürgena Habermasa i innych myślicieli rozwijających teorię krytyczną mówi się o kolejnych jej pokoleniach[3].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Historię szkoły frankfurckiej można podzielić na trzy okresy[4] :
- Okres europejski (1923–1938): w tym okresie pojawia się termin teorii krytycznej;
- Okres amerykański (1939–1949): ten okres rozwoju szkoły frankfurckiej charakteryzuje ścisła współpraca Horkheimera i Adorno; współpraca ta zaowocowała powstaniem książki „Dialektyka oświecenia”, w której za wszelkie zło we współczesnym społeczeństwie autorzy obarczyli „ducha oświecenia”; oświecenie jest tutaj utożsamiane z procesem racjonalizacji, który doprowadził do wytworzenia społecznych mechanizmów władzy i kontroli (panoptyzm);
- Okres zachodnioeuropejski (lata 60. XX wieku): w tym okresie najważniejszy był dorobek i wkład naukowy Adorna i Marcusego.
Za początek szkoły frankfurckiej uważa się założenie Instytutu Badań Społecznych w 1923 roku we Frankfurcie nad Menem. Instytut został sfinansowany z darowizny Felixa Weila, biznesmena zainteresowanego marksizmem[5].
Zadaniem instytutu było podjęcie krytycznych badań interdyscyplinarnych nad historią i teorią ruchu robotniczego, a także nad źródłami antysemityzmu[6]. Pierwszym dyrektorem Instytutu był Carl Grünberg, profesor prawa i nauk o polityce na Uniwersytecie Wiedeńskim, zadeklarowany marksista[7], który wprowadził marksizm jako obowiązującą metodologię szkoły frankfurckiej. W jego rozumieniu marksizm nie był nauką dogmatyczną, nie postulował istnienia prawd wiecznych, uznawał, że wyniki badań naukowych są historycznie uwarunkowane[8]. Grünberg był także zwolennikiem metody indukcyjnej[9].
Pod jego kierownictwem Instytut skupił się na empirycznych badaniach nad historią ruchu robotniczego i socjalizmu[7]. Za znaczący wkład naukowy Grünberga uważa się utworzenie archiwum dokumentów związanych z historią ruchu robotniczego[2] . W czasopiśmie wydawanym przez instytut dominowały artykuły historyczne, jedynie czasami ukazywały się artykuły teoretyczne np. tekst „Marksizm i Filozofia” Karla Korscha czy artykuły Georga Lukacsa[10], Friedricha Pollocka i Maxa Horkheimera[9]. W tym okresie niektórzy członkowie należeli do Komunistycznej Partii Niemiec czy ruchu socjaldemokratycznego, większość badaczy nie była jednak związana z żadną partią[1].
W 1930 roku stanowisko dyrektora Instytutu objął Max Horkheimer, który zasadniczo zmienił kierunek jego badań. Badania w instytucie pod jego rządami w mniejszym stopniu koncentrowały się na historii ruchu robotniczego, a w większym stopniu na integracji wysiłków badawczych różnych nauk społecznych[2] . Horkheimer przyjął za główną ideę programu współpracę nauk szczegółowych, zwłaszcza socjologii, ekonomii politycznej, historii i psychologii, pod przewodnictwem refleksji filozoficznej. Problemy i pytania badawcze miały być formułowane przez filozofię społeczną, rozumianą jako teoria społeczeństwa[11]. Od 1931 roku Instytut wydawał pismo „Zeitschrift für Sozialforschung”, w latach 1939–1941 dostępne również w Stanach Zjednoczonych w angielskim tłumaczeniu[12].
W 1933 roku, po tym jak władze w Niemczech zdobyli naziści, instytut został zlikwidowany jako „instytucja wrogo nastawiona do państwa”, a jego pracownicy zwolnieni[13]. Władze hitlerowskie były wrogo nastawione do marksizmu a większość uczonych związanych z instytutem było pochodzenia żydowskiego[13]. Pracownicy instytutu udali się na emigrację, wyjątkiem był Karl August Wittfogel, który pozostał w Niemczech, został aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym (później wyjechał do USA)[13]. Horkheimer jeszcze w 1931 roku zdecydował o otwarciu filii instytutu w Genewie w Szwajcarii, a fundusz finansujący instytut został umieszczony w banku w Holandii, dzięki temu instytut kontynuował działalność naukową w Genewie[14].
W 1934 roku Horkheimer nawiązał kontakt z Uniwersytetem Columbia w Nowym Jorku, co zaowocowało otwarciem nowej ekspozytury szkoły przy tym uniwersytecie, pod nazwą International Institute for Social Research[15]. W 1934 roku do USA przenieśli się Horkheimer, Marcuse, Lowenthal, Pollock i Wittfogel[15]. W 1938 roku pełnoprawnym członkiem instytutu w USA został Adorno[16] .
W latach 30. i 40. najważniejszą kwestią, jaka zaprzątała badaczy w instytucie był problem rozwoju nazizmu i faszyzmu w Europie[17]. Badania nad tą kwestią rozpoczęto jeszcze przed dojściem Hitlera do władzy - przeprowadzono badania ankietowe niemieckich robotników, których celem było ustalenie jakie jest wśród nich poparcie dla autorytaryzmu[18]. Kolejna publikacja instytutu na ten temat to „Studia nad autorytetem i rodziną” (niem. Studien über Autorität und Familie, 1936)[19].
Poglądy
[edytuj | edytuj kod]Celem szkoły było rozwinięcie krytycznej teorii dotyczącej społecznych sprzeczności nowoczesnego kapitalizmu.
Początkowo szkoła zajęła się krytyką oświecenia: oświeceniowe obietnice – wiara w rozwój naukowy i racjonalność, rozwinięcie idei ludzkiej wolności – przemieniły się w koszmar, w zastosowanie nauki i racjonalności do tłumienia wolności. Według Adorna „Oświecenie hamuje rozwój autonomicznych, niezależnych jednostek; prowadzi do tamowania emancypacji, dla której ludzkie istoty są o tyle dojrzałe, o ile pozwalają im na to siły produkcyjne epoki”[20].
Ich poglądy, choć zróżnicowane, wywodziły się z marksizmu i neoheglizmu i kształtowały się pod wpływem psychoanalizy i psychologii społecznej.
Wprowadzili i rozpowszechnili termin „przemysł kulturalny” na określenie kultury masowej, podkreślając jej postępujące zestandaryzowanie, uprzemysłowienie i uśrednienie. Podleganie kultury prawom rynkowym i jej komercjalizacja doprowadziła do obniżenia gustu, wymagań i poziomu odbiorców. Zjawisko reprodukcji technicznej upowszechniło film i fotografię, lecz zarazem doprowadziło do zaniku „aury” dzieł sztuki, czym zubożyło ich percepcję.
Krytyczne i bardzo surowe oceny przedstawicieli szkoły frankfurckiej wynikały z perspektywy jaką obrali – kultury wysokiej. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej stała się źródłem inspiracji dla wielu wpływowych ruchów intelektualnych i społecznych końca XX wieku. Oprócz tego w ogromnym stopniu przyczyniła się do rozwoju interdyscyplinarnych badań nad kulturą masową. Wydaje się, że jej znaczący wpływ na myśl współczesną wynika z ciągłej aktualności zjawisk, które uczynili przedmiotem swojej analizy: kultury masowej i hegemonii kapitalizmu (w szerokim rozumieniu, obejmującym nie tylko ekonomię, ale i kulturę, politykę oraz sferę stosunków społecznych)[21]. Ponadto teoretycy szkoły frankfurckiej są uznawani za „duchowych założycieli” Republiki Federalnej Niemiec ze względu na rolę, jaką po powrocie do Niemiec odegrał Horkheimer, będący organizatorem nauki, nauczycielem akademickim i rektorem frankfurckiego uniwersytetu[12].
Główne dokonania szkoły frankfurckiej
[edytuj | edytuj kod]Dokonania natury teoretycznej
[edytuj | edytuj kod]Wśród dokonań wyjściowych szkoły wymienić można „program badań społecznych”, zwany inaczej programem „interdyscyplinarnego materializmu” bądź też „materialistyczną teorią społeczeństwa”. Program ów sformułowany został w początkach istnienia Instytutu Badań Społecznych przez Maxa Horkheimera[22].
Instytut Badań Społecznych skupiał swe zainteresowania na ruchu robotniczym i dziejach socjalizmu. Ważnym przedmiotem analizy było wyjaśnienie, dlaczego nie doszło do rewolucji w tej grupie społecznej. Historycznie rzecz biorąc, szkoła frankfurcka została skonfrontowana z sytuacją, w której erozji rewolucyjnej siły klasy robotniczej towarzyszyły narodziny faszyzmu. Historyczny i polityczny kontekst prac szkoły prowadził zatem do zainteresowań upadkiem socjalizmu i radykalizmu klasy robotniczej, którego rodzajem stała się możliwość scentralizowanej kontroli ze strony rozrastającej się „totalitarnej” władzy nowoczesnego państwa kapitalistycznego[23].
„Program badań społecznych” został zastąpiony w drugiej połowie lat 30. wyrastającą z niego „krytyczną teorią społeczeństwa”, która w założeniu miała „przezwyciężać podział na teorię i praktykę, na refleksję filozoficzną i badania społeczne”[24].
Dokonania instytucjonalne
[edytuj | edytuj kod]Dokonania instytucjonalne spełniły istotną rolę w procesie kształtowania się szkoły frankfurckiej. Do najważniejszych z nich należało utworzenie Instytutu Badań Społecznych i czasopisma „Zeitschrift für Sozialforschung”. Powojenna restytucja Instytutu umożliwiła zaś szkole frankfurckiej stanie się „formacją intelektualnie ugruntowującą RFN”. Zdaniem Horkheimera, istotnym postulatem było połączenie „tradycji niemieckiej socjologii zorientowanej bardziej teoretycznie” z nowoczesnymi metodami prowadzenia badań empirycznych, rozwijanymi w Stanach Zjednoczonych[24].
Instytucjonalną pozycję szkoły ugruntowało utworzenie w ramach IBS serii wydawniczej „Frankfurter Studien zur Soziologie”, jej szeroka obecność na płaszczyźnie akademickiej i naukowej, a także pewne programy, wśród których można wyróżnić program wysyłania politologów oraz pedagogów na staże do Stanów Zjednoczonych. Szczególnie ważna okazała się stała współpraca z wydawnictwem Suhrkamp, nastawionym na publikowanie prac filozoficzno-socjologicznych w formie kieszonkowej, dzięki czemu trafiały do dużego grona odbiorców[25][4] .
Badania empiryczne
[edytuj | edytuj kod]Instytut głównie skupiał się na badaniach empirycznych. Pierwszym zrealizowanym projektem było badanie świadomości politycznej społeczeństwa zachodnioniemieckiego. Stosując psychoanalityczną metodę dyskusji okazało się, że Niemcy są nacjonalistami i mają skłonności faszystowskie. Wynik badań był szokiem, gdyż zostały one wykonane w latach 1950–1956, czyli po zakończeniu II wojny światowej. Kolejne badania dotyczyły czynników mających wpływ na atmosferę w miejscu pracy. Ważnym przedmiotem badań była świadomość polityczna studentów.[potrzebny przypis] Program ten nazywał się „Student und Politik” i starano się dotrzeć do głębokiego podłoża psychologicznych postaw politycznych[4] .
Krytyczny intelektualista
[edytuj | edytuj kod]Zdaniem Horkheimera, integralną częścią postawy socjologa powinna być umiejętność zachowania krytycznego dystansu do rzeczywistości – zarówno wobec rzeczywistości społecznej, jak i innych badaczy, teoretyków oraz orientacji teoretycznych. Dążąc do zmiany panujących pojęć filozofii i socjologii, przedstawiciele szkoły frankfurckiej zainicjowali szereg sporów, w których brali również udział: dotyczyły one metodologii badań społecznych czy pozytywizmu w socjologii niemieckiej, ale też szkolnictwa, modelu edukacji czy kształtu uniwersytetu. Największe znaczenie dla kształtowania świadomości społecznej miał tzw. Historikerstreik, gdzie Habermas sprzeciwił się próbom relatywizacji Holokaustu i umniejszania „niemieckiej winy”[26].
Przedstawiciele szkoły frankfurckiej
[edytuj | edytuj kod]- Theodor Adorno
- Max Horkheimer
- Walter Benjamin
- Herbert Marcuse
- Leo Löwenthal
- Franz Leopold Neumann
- Friedrich Pollock
- Erich Fromm
- Jürgen Habermas
- Alfred Schmidt
- Henryk Grossmann[27]
Wybrane artykuły przedstawicieli szkoły frankfurckiej
[edytuj | edytuj kod]Wśród najistotniejszych artykułów przedstawicieli szkoły frankfurckiej można wyszczególnić następujące pozycje[4] :
M. Horkheimer
- Materializm i metafizyka (1933);
- Materializm i moralność (1933);
- Przyczynek do sporu o racjonalizm we współczesnej filozofii (1934);
- Przyczynek do problemu prawdy (1935);
- Egoizm i ruch wolnościowy. Przyczynek do antropologii epoki mieszczańskiej (1936);
- Teoria tradycyjna a teoria krytyczna (1937);
- Filozofia a teoria krytyczna (wraz z H. Marcuse; 1937);
- Żydzi i Europa (1939);
- Społeczna funkcja filozofii (1939);
- Sztuka i kultura masowa (1941);
- Kres rozumu (1941).
F. Pollock
- Uwagi o kryzysie gospodarczym (1933);
- Kapitalizm państwowy. Jego możliwości i granice (1941);
- Czy narodowy socjalizm jest nowym porządkiem? (1941).
T. W. Adorno
- O społecznej sytuacji muzyki (1932);
- Spengler dziś (1941).
H. Marcuse
- Walka z liberalizmem w totalitarnej koncepcji państwa (1934);
- O pojęciu istoty (1936);
- O pewnych społecznych implikacjach współczesnej techniki (1941).
E. Fromm
- O metodzie i zadaniach analitycznej psychologii społecznej (1932);
- Społeczne uwarunkowanie psychoterapii analitycznej (1935);
- O poczuciu bezsiły (1937).
L. Löwenthal
- O społecznej sytuacji literatury (1932);
- Interpretacja Dostojewskiego w Niemczech przedwojennych (1934);
- Jednostka w indywidualistycznym społeczeństwie. Uwagi o Ibsenie (1936);
- Knut Hamsun. Przyczynek do prehistorii ideologii autorytarnej (1937).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Mucha 1986 ↓, s. 61.
- ↑ a b c Corradetti 2018 ↓.
- ↑ szkoła frankfurcka, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2018-04-17] .
- ↑ a b c d Jakuszko 2018 ↓.
- ↑ Corradetti 2018 ↓, s. loc. 1. Critical Theory: Historical and Philosophical Background.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 8.
- ↑ a b Jay 1996 ↓, s. 9.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 11.
- ↑ a b Jay 1996 ↓, s. 12.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 10.
- ↑ Kaniowski 2002 ↓, s. 158-159.
- ↑ a b Kaniowski 2002 ↓, s. 158.
- ↑ a b c Jay 1996 ↓, s. 29.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 37.
- ↑ a b Jay 1996 ↓, s. 39.
- ↑ Jay 1996 ↓.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 143.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 116.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 124.
- ↑ T.W. Adorno: Dialektyka Oświecenia. Warszawa 1991, s. 92.
- ↑ Marcin Hylewski, Tomasz Burdzik. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej jako krytyka kultury masowej. „Kultura-Historia-Globalizacja”. 15, s. 115–137, 2014. Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. DOI: 10.6084/m9.figshare.1050567. ISSN 1898-7265.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 25.
- ↑ Strinati 1998 ↓, s. 54.
- ↑ a b Kaniowski 2002 ↓, s. 159.
- ↑ Kaniowski 2002 ↓, s. 159-160.
- ↑ Kaniowski 2002 ↓, s. 160.
- ↑ Jay 1996 ↓, s. 16.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Claudio Corradetti. The Frankfurt School and Critical Theory. „The Internet Encyclopedia of Philosophy”, 2018. ISSN 2161-0002. [dostęp 2018-12-01]. (ang.).
- Szkoła frankfurcka i przemysł kulturalny. W: Dominic Strinati: Wprowadzenie do kultury popularnej. Wojciech Burszta (tłum.). Warszawa: Zysk i S-ka, 1998. ISBN 83-7298-836-6.
- Andrzej Szahaj: Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej. Wprowadzenie. Warszawa 2008.
- Andrzej M. Kaniowski: Szkoła frankfurcka. W: Encyklopedia socjologii. Kazimierz W. Frieske (red.), Hieronim Kubiak (red.), Grzegorz Lissowski (red.), Janusz Mucha (red.), Jerzy Szacki (red.), Marek Ziółkowski (red.). Wyd. I. T. 4: S-Ż. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2002, s. 157–161. ISBN 83-88164-61-9.
- Janusz Mucha: Socjologia jako krytyka społeczna. Orientacja radykalna i krytyczna we współczesnej socjologii zachodniej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986. ISBN 83-01-06500-1.
- Martin Jay: The dialectical imagination: a history of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923-1950. Berkeley: 1996. ISBN 0-520-20423-9. (ang.).
- Honorata Jakuszko: Frankfurcka Szkoła. Powszechna Encyklopedia Filozofii, 2018. [dostęp 2018-12-03].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- szkoła frankfurcka, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-10-17] .
Honorata Jakuszko, Frankfurcka szkoła, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].
Frankfurt School (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.