Abchaseg
![]() | |
Enghraifft o'r canlynol | iaith naturiol, iaith fyw ![]() |
---|---|
Math | Abazgi, ieithoedd Gogledd-orllewin y Cawcasws ![]() |
Label brodorol | Аԥсшәа ![]() |
Enw brodorol | Аԥсуа бызшәа ![]() |
Nifer y siaradwyr | |
cod ISO 639-1 | ab ![]() |
cod ISO 639-2 | abk ![]() |
cod ISO 639-3 | abk ![]() |
Gwladwriaeth | Twrci, Rwsia, Gwlad Iorddonen, Syria, Irac, Georgia, Gweriniaeth Abchasia ![]() |
System ysgrifennu | Yr wyddor Gyrilig ![]() |
![]() |
Iaith Gawcasaidd Gogleddol yw Abchaseg neu Abcaseg,[2] a siaredir yn bennaf yn Abchasia (gwlad fach hunanlywodraethol a hawlir gan Georgia) a rhannau o Dwrci gan yr Abcasiaid.
Credir bron i sicrwydd bod Abchaseg wedi ei siarad yn y rhanbarth ers cyn hanes a cheir enghreifftiau cynharaf ohoni ar ddarnau o grochenwaith Groeg yr Henfyd. Ni cheir nemor ddim cofnod ysgrifenedig wedyn nes cofnodion y teithiwr Twrceg, Evliya Çelebi yn 18g.[3]
Mae mwyafrif yr ieithoedd Cawcasaidd yn unochrog / tua 40 /. Maent wedi'u rhannu'n 4 grŵp: Abkhazo-Adygian, Nakh, Daghestaneg a Kartveleg.
Rhennir grŵp Abkhazo-Adygian yn ei dro yn ddau grŵp: Abkhazo-Abaseg (ieithoedd Abchaseg ac Abazian) ac Adygian (ieithoedd Adygean, Kabardinian-Cherkessian). Mae'r safle canolradd rhyngddynt wedi'i feddiannu gan yr iaith Ubykh, sydd eisoes wedi diflannu hyd yn oed yn Nhwrci. Cynrychiolir yr holl ieithoedd hyn, ac eithrio Ubykh, yn y Cawcasws.[4]
Mae'r iaith wedi ei nodweddi gan amrywiaeth eang o gytseiniaid.[4]
Statws
[golygu | golygu cod]Mae'r iaith wedi ei rhestri fel iaith dan fygythiad gan UNESCO. Ar 14 Tachwedd 2007 pasiodd Senedd Abchasia ddarlleniad olaf y mesur "Ar iaith y wladwriaeth yng Ngweriniaeth Abchasia" a bwriadwyd bod cyrff y llywodraeth yn gweithredu'n Abchaseg erbyn 2015 yn ogystal â mesurau eraill o blaid yr iaith. Ceir teledu a radio mewn Abchaseg ond tameidiog bu'r ymdrechion i wneud yr iaith yn brif-ffrwd yn wyneb rhuglder a phoblogrwydd Rwsieg.[5]
Credir bod yr iaith wedi ei siarad yn ardal Abchasia ers amser cynnar iawn.[6] Nid yw'n perthyn i Georgeg, yn wir cafwyd perthynas wladychol gan siaradwyr Geogrieg ar Abchasieg gydag ymdrech i ddileu addysg Abchaseg yn ystod a wedi'r Ail Ryfel Byd.[7]
Ysgrifennu
[golygu | golygu cod]Ysgrifennir yr iaith yn y Yr wyddor Gyrilig gyda rhai addasiadau. Bu i'r ieithydd Rwsieg o deulu Almaeneg, y Barwn Pyotr Karlovich Uslar, gofnodi nodweddion yr iaith (ac ieithoedd eraill y Cawcasws) yn yr 1860au.
Roedd yr wyddor a greodd Uslar ar gyfer Abkhaz ym 1862 yn cynnwys 37 llythyren. Mae'r rhan fwyaf o'r rhain yn seiliedig ar lythyrau Cyrilig, gydag amrywiol farciau diacritig ynghlwm. Ond cynhwyswyd ychydig o lythrennau Lladin (h, i, j), a hefyd y llythyren Roegaidd llythrennau bach nu (mewn dau amrywiad).
Mae'r ail wyddor Abchaseg, a grëwyd yn 1909 gan Alexei Chochua, yn fersiwn addasedig ac estynedig o wyddor Uslar. Roedd yn cynnwys 55 llythyren, eto wedi'u seilio'n bennaf ar lythrennau Cyrilig ond gydag ychydig o lythrennau Lladin (I, q, h) a'r Groeg nu.7
Y drydedd wyddor Abkhaz oedd yr Wyddor Ddadansoddol Abkhaz, fel y'i gelwir, o 77 o lythyrau, a ddyfeisiwyd gan yr Academydd Nikolai Yakovlevich Marr ym 1926 ar sail y sgript Ladin gyda defnydd helaeth o farciau diacritical (ac ychydig lythyrau yn seiliedig ar Cyrilic, e.e. sh).[8]
Enghraifft o destun
[golygu | golygu cod]Дарбанзаалак ауаҩы дшоуп ихы дақәиҭны. Ауаа зегь зинлеи патулеи еиҟароуп. Урҭ ирымоуп ахшыҩи аламыси, дара дарагь аешьеи аешьеи реиԥш еизыҟазароуп.[9]
Wedi ei Rhufeinio
[golygu | golygu cod]Darbanzaalak auaɥy dshoup ihy daqwithny. Auaa zegj zinlei patulei eiqaroup. Urth irymoup ahshyɥi alamysi, dara daragj aesjei aesjei reiphsh eizyqazaroup.
Cyfieithiad Cymraeg
[golygu | golygu cod]Mae pob bod dynol yn cael ei geni yn rhydd a chyfartal mewn urddas ac hawliau. Maen nhw yn cael rhesymeg a chydwybod a dylen nhw ymddwyn mewn ysbryd brawdoliaeth tuag at ei gilydd.
Cyfieithiad Saesneg
[golygu | golygu cod]All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.
Cyfeiriadau
[golygu | golygu cod]- ↑ (yn en) Ethnologue (25, 19 ed.), Dallas, Texas: SIL International, ISSN 1946-9675, OCLC 43349556, Wikidata Q14790, https://www.ethnologue.com/
- ↑ Geiriadur yr Academi, s.v. Abkhaz 2
- ↑ https://abkhazworld.com/aw/abkhazians/language/1618-was-abkhazian-spoken-in-abkhazia-in-medieval-times-by-thomas-wier
- ↑ 4.0 4.1 https://abkhazworld.com/aw/abkhazians/language/662-the-abkhazian-language
- ↑ https://abkhazworld.com/aw/abkhazians/language/539-an-endangered-language-by-vitali-sharia
- ↑ https://abkhazworld.com/aw/abkhazians/language/1486-common-west-caucasian-the-relation-of-proto-west-caucasian-to-hattic
- ↑ https://abkhazworld.com/aw/abkhazians/language
- ↑ https://abkhazworld.com/aw/abkhazians/language/76-baron-pyotr-karlovich-uslar-inventor-of-the-first-abkhaz-alphabet-by-stephen-d-shenfield
- ↑ "Archived copy" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 2008-11-21. Cyrchwyd 2009-05-17. Unknown parameter
|deadurl=
ignored (help)CS1 maint: archived copy as title (link)
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.