Святая інквізіцыя
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Pedro_Berruguete_Saint_Dominic_Presiding_over_an_Auto-da-fe_1495.jpg/250px-Pedro_Berruguete_Saint_Dominic_Presiding_over_an_Auto-da-fe_1495.jpg)
Святая інквізіцыя — агульная назва шэрагу ўстаноў Рымска-каталіцкай царквы для барацьбы з ерасью.
Паходжанне тэрміна
[правіць | правіць зыходнік]Тэрмін «інквізіцыя» паходзіць ад лац.: inquisitio, якое азначае «даследаванне». Тэрмін быў шырока распаўсюджаны ў прававой сферы яшчэ да ўзнікнення сярэднявечных царкоўных устаноў з такой назвай, і азначаў высвятленне акалічнасцяў справы, расследаваннем, звычайна шляхам допытаў, часта з ужываннем сілы. З часам пад інквізіцыяй сталі разумець духоўныя суды над антыхрысціянскімі ерасямі.
Гісторыя стварэння
[правіць | правіць зыходнік]Ранняе хрысціянства і хрысціянская царква пакутавала як ад вонкавага ворага — рымскіх імператараў, так і ад унутраных разладаў, абпіраўшыхся на тэалагічныя рознагалоссі: розныя тлумачэнні святых тэкстаў, на прызнанні або непрызнанні асобных тэкстаў святымі і гэтак далей.
Адлюстраваннем адной з стадый унутранага дужання быў, мабыць, «Іерусалімскі сабор», згадваны ў раздзеле 15 Дзей святых апосталаў, а таксама мноства выпадкаў, калі апостал Павел абараняў уласнае апостальскае служэнне, пераконваў хрысціян асцерагацца ілжывых пастыраў або чаго-небудзь супярэчнага таму, што прапаведаваў ён. Аналагічныя заклікі ўтрымоўваюцца ў пасланнях Іаана і ў Пасланні да Іудэяў, а таксама ў Адкрыцці Яна Багаслова.
Пачынальна з другога стагоддзя хрысціянскія аўтарытэты (біскупы і мясцовыя сіноды), карыстаючыся вышэйпрыведзенымі крыніцамі, выкрывалі некаторых багасловаў як ератыкоў, і вызначалі дактрыну хрысціянства больш ясна, імкнучыся пазбегнуць памылак і розначытанняў. У сувязі з гэтым праваслаўю сталі супрацьпастаўляць ерась.
Адмысловы царкоўны суд каталіцкай царквы пад назвай «Інквізіцыя» быў створаны ў 1215 годзе папай Інакенціем III. У 1908 годзе пераназваная ў «Кангрэгацыю па справах веравучэння» (Sacra congregatio Romanae et universalis Inquisitionis seu Sancti Officii). Праца гэтай установы будавалася ў строгай адпаведнасці з дзейсным тады ў каталіцкіх краінах заканадаўствам.
Мэты і сродкі
[правіць | правіць зыходнік]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/Torture_Inquisition.jpg/250px-Torture_Inquisition.jpg)
Асноўнай задачай інквізіцыі з'яўлялася азначэнне, ці з'яўляецца абвінавачваны вінаватым у ерасі.
З канца XV ст., калі ў Еўропе пачынаюць распаўсюджвацца паданні аб масавай прысутнасці людзей якія злучылі дамову з нячыстай сілай ведзьмаў сярод звычайнага насельніцтва, у яе кампетэнцыю пачынаюць уваходзіць працэсы аб ведзьмах.
У той жа час пераважны лік прысудаў аб ведзьмах вынеслі свецкія суды каталіцкіх і пратэстанцкіх краін у XVI і XVII ст..
Хоць інквізіцыя сапраўды пераследвала ведзьмаў, сапраўды гэтак жа паступаў і практычна любы свецкі ўрад. Да канца XVI стагоддзя рымскія інквізітары пачалі выяўляць сур'ёзныя сумневы ў большасці выпадкаў абвінавачвання ў ведаўстве.
Таксама ў кампетэнцыю інквізіцыі з 1451 года Папа Мікалай V перадаў справы аб яўрэйскіх пагромах. Інквізіцыя павінна была не толькі караць пагромшчыкаў, але і дзейнічаць прэвентыўна, папярэджваючы гвалт.
Пазасудовых распраў інквізіцыя не дапушчала. Акрамя звычайных допытаў, ужывалася, як і ў свецкіх судах таго часу, катаванне падазраванага. Разам з тым, катаванні лічыліся неэфектыўным сродкам следства і таму ўжываліся інквізіцыяй радзей, чым свецкімі трыбуналамі (толькі прыблізна ў 10% выпадкаў)[крыніца?]. Юрысты каталіцкай царквы велізарнае значэнне надавалі чыстасардэчнаму прызнанню. У тым выпадку, калі падазраваны не паміраў падчас следства, а прызнаваўся ў зробленым і раскайваўся, то матэрыялы справы перадаваліся ў суд.
Асноўныя гістарычныя этапы
[правіць | правіць зыходнік]Храналагічна гісторыю інквізіцыі можна падзяліць на тры этапу 1) дадамініканскі (пераследы ератыкоў да XII ст.) 2) дамініканскі (з часу Тулузскага сабора 1229 г.) 3) іспанская інквізіцыя. У 1-м перыядзе суд над ератыкамі складаў частку функцый біскупскай улады, а пераслед іх мела часовы і выпадковы характар; ва 2-м ствараюцца сталыя інквізіцыйныя трыбуналы, змешчаныя ў адмысловым вядзенні дамініканскіх манахаў; у З-м інквізіцыйная сістэма цесна звязваецца з інтэрасамі манархічнай цэнтралізацыі ў Іспаніі і дамаганнямі яе васпанаў на палітычную і рэлігійную супрэматыю ў Еўропе, перш служачы прыладай дужання супраць маўраў і яўрэяў, а потым, разам з Езуіцкім ордэнам, з'яўляючыся баявою сілаю каталіцкай рэакцыі XVI ст. супраць пратэстанцызму.
Асноўныя гістарычныя даты
[правіць | правіць зыходнік]У 1184 годзе Папа Луцый III і імператар Фрыдрых I Барбароса ўсталявалі строгі парадак вышуку біскупамі ератыкоў, расследаванні іх спраў біскупскімі судамі; свецкія жа ўлады абавязваліся прыводзіць у выкананне вынасіўшыхся імі смяротныя прысуды.
У перыяд з 1231 па 1235 год Папа Рыгор перадаў функцыі па пераследзе ерасяў, раней якія выконваліся біскупамі, адмысловым упаўнаважаным — інквізітарам (першапачаткова што прызначаліся з ліку дамініканцаў, а затым і францысканцаў).
У 1481 годзе ўступіў у пасаду першы Вялікі Інквізітар Іспаніі Томас Тарквемада.
У 1498 годзе памёр Тарквемада. У яго кіраванне, па самай сціплай адзнацы Х. А. Льарэнтэ, «інквізіцыя… забіла 8800 чалавек жыўцом у полымі вогнішчаў».
У 1542 годзе Папа Рымскі Павел III заснаваў Святую Рымскую і Сусветную Інквізіцыю.
У 1587 годзе, з рэформай Папы Сікста V, была заснаваная Вярхоўная Святая Кангрэгацыя Рымскай і Сусветнай Інквізіцыі. У такім нязменным выглядзе яна праіснавала да 1908 года.
У 1600 у Рыме спалены Джардана Бруна.
У 1633 у Рыме Галілеа Галілей зрокся ад вучэння Каперніка.
У 1820 — скасаванне інквізіцыі ў Партугаліі.
У 1834 — скасаванне інквізіцыі ў Іспаніі.
У 1908 годзе Папа Пій X пераназваў гэтае ведамства ў Святую Кангрэгацыю Святой Канцылярыі. Святая Канцылярыя праіснавала да 1967 года, калі Папа Павел VI пераназваў Святую Канцылярыю ў Святую кангрэгацыю Дактрыны Веры, існую і дагэтуль.
У 1992 Папа Ян Павел II рэабілітаваў Галілея і афіцыйна прызнаў, што інквізіцыя здзейсніла памылку, сілай вымусіўшы вучонага зрачыся ад тэорыі Каперніка.
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]- Х. А. Льарэнтэ. Гісторыя іспанскай інквізіцыі. Тым I(недаступная спасылка)
- Інквізіцыя Архівавана 19 лютага 2008.
Падзеі |
|
---|---|
Краіны і рэгіёны |
|
Рэлігія |
|
Культура |
|
Слоўнікі і энцыклапедыі | Вялікая кітайская · Вялікая расійская (навукова-адукацыйны партал) · Бракгаўза і Эфрона · Яўрэйская Бракгаўза і Эфрона · Кароткая яўрэйская · Кругасвет · Ларуса · Малы Бракгаўза і Эфрона · Праваслаўная · Britannica (11-th) · Catholic (1907—13) · Catholic (1997—…) · Infernal (6e éd.) · Universalis · Гранат | |||
---|---|---|---|---|
|
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.