Зьміцер Жылуновіч
Зьміцер Жылуновіч лац. Źmicier Žyłunovič | |
![]() | |
Асабістыя зьвесткі | |
---|---|
Псэўданімы | Цішка Гартны і інш. |
Нарадзіўся | 23 кастрычніка (4 лістапада) 1887 |
Памёр | 11 красавіка 1937 (49 гадоў) |
Пахаваны | |
Літаратурная дзейнасьць | |
Род дзейнасьці | перакладнік, драматург, паэт, палітык, журналіст |
Мова | беларуская мова і расейская мова |
Дэбют | у газэце «Наша ніва» (1908); першая кніга — «Pieśni» (1913) |
Творы на сайце Knihi.com | |
Зьмі́цер Хве́даравіч Жылуно́віч (псэўд. Ці́шка Га́ртны; 4 лістапада [ст. ст. 23 кастрычніка] 1887, мяст. Капыль Слуцкага пав. Менскай губ., цяпер Менская вобласьць — 11 красавіка 1937, Магілёў) — беларускі пісьменьнік, грамадзкі і дзяржаўны дзяяч. Удзельнік рэвалюцыі 1905—1907 гадоў.
Іншыя псэўданімы і крыптанімы: Авадзень; Авадзён; Аглядальнік; В.Аса; Беларус; Беларус-Камуніст; Бэйгар; Вар; П.Вартавы; Паўлюк Вартавы; Васа; Сымон Гляк; Габрусь Друк; Сымон Друк; Зета; Зьміжыла; Зьміцер; Знаёмы; Зьмітро Капылянін; Янка Кліч; Мешчанін; Мінчанін; Цішка Г.; Мужык; С.Смык; Я.Смык; Стары С-Д; Твой сын Зьмітро; Чырвонь; Язэп Чырвонь; Шулятнік; А.; Ц. Г.; Д. Ж.; З. Ж.; У. Ж.; Ул. Ж.; Д.Ж-ч; З.Ж-ч; Я.К-іч і інш.
Праца
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Працаваў рамесьнікам-гарбаром у Капылі, Летуве, Украіне, на заводзе ў Санкт-Пецярбургу. Друкавацца пачаў з 1908 году ў газэце «Наша ніва». Першая кніга «Pieśni» выйшла ў 1913 годзе. Прадстаўляў беларускія інтарэсы ў Дэмакратычнай нарадзе ў Петраградзе з 14(27) верасьня па 23 верасьня(6 кастрычніка) 1917 году, як прадстаўнік Беларускай сацыялістычнай грамады.[1] Быў абраны ў склад Дэмакратычнай Рады, што была пераўтворана ў Часовую Раду Расейскай рэспублікі (Перадпарлямэнт).[2][3][4][5] У 1918 годзе сакратар Беларускага нацыянальнага камісарыяту. Рэдактар першай беларускай бальшавіцкай газэты «Дзяньніца». З кастрычніка 1918 году ў РКП(б). З 1 студзеня па 3 лютага 1919 году — старшыня Часовага рабоча-сялянскага савецкага ўраду Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі. Потым — палітработнік Чырвонай Арміі.
У 1921 годзе ў Бэрліне наладзіў выданьне беларускіх кніг. Пасьля вяртаньня ў Менск — рэдактар газэты «Савецкая Беларусь», ініцыятар стварэньня літаратурнага аб’яднаньня і часопіса «Полымя», узначальваў Дзяржвыдавецтва БССР і Цэнтральны архіў БССР, працаваў намесьнікам наркама асьветы БССР, у Інстытуце гісторыі Акадэміі навук Беларусі.
У 1923 годзе пленум ЦК КП(б)Б прыняў пастанову пра прысваеньне Ц. Гартнаму званьня Народнага паэта Беларусі, але яна так і не была выкананая[6]. Акадэмік БелАН з 1928 году.
Рэпрэсіі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/%D0%91%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%A6%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%9E_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%96.jpg/270px-%D0%91%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%A6%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%9E_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D1%96.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/da/%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A6%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%83%2C_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C.jpg/270px-%D0%9F%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%A6%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%83%2C_%D0%9A%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/%21%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%28%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%9E%2C_2020_%D0%B3.%29.jpg/270px-%21%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%28%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%91%D1%9E%2C_2020_%D0%B3.%29.jpg)
Выключаны з ВКП(б) 16 студзеня 1931 году з фармулёўкай «за сувязь з <…> нацдэмаўскімі і фашысцкімі элемэнтамі». Арыштаваны 15 лістапада 1936 году. 7 красавіка 1937 году пераведзены ў Магілёўскую псыхіятрычную лячэбніцу, дзе і памёр (паводле афіцыйнай вэрсіі ад гангрэны лёгкіх; паводле іншых зьвестак — скончыў жыцьцё самагубствам).
Пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў Магілёве[7].
Рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах 15 кастрычніка 1955 году. Цалкам (палітычна) рэабілітаваны 10 верасьня 1987 году.
Творчасьць
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Аўтар раманаў «Сокі цаліны» і «Перагуды», п’есаў, зборнікаў апавяданьняў, артыкулаў па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў Беларусі.
Сям’я
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Жонка — Жылуновіч Надзея Сьцяпанаўна (народжаная ў верасьні 1894 г. у Ленінградзе ў сям’і рабочага). 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры НКУС БССР асуджана як «член сям’і здрадніка радзімы» і «саўдзел у антысавецкай дзейнасьці» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградзкай вобласьці. Далейшы лёс невядомы. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР.
Дачка Галіна нарадзілася 21 лютага 1917 году ў Ленінградзе. Сябра ВЛКСМ, паступіла ў Менскі мэдычны інстытут. 25 жніўня 1937 году ў Менску арыштавана, 8 кастрычніка 1938 году асобай нарадай пры НКУС БССР разам з маці асуджана за «неданясеньне» да 5 гадоў ссылкі і этапавана ў Баровічы Ленінградзкай вобласьці. Пасьля вызваленьня жыла ў Беларусі. Рэабілітавана 17 чэрвеня 1966 году Вярхоўным судом БССР[8]. Беларускі мовазнавец (беларуская, расейская мовы), кандыдат філялягічных навук, складальнік зборніка ўспамінаў пра Цішку Гартнага.
Памяць
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- На выяўленым месцы пахаваньня 11 красавіка 1989 году пастаўлены мэмарыяльны помнік.
- У 2000 годзе побач з Капыльскім раённым краязнаўчым музэем устаноўлены помнік Цішку Гартнаму (скульптар Уладзімер Бандарэнка).
- Бюст Цішкі Гартнага. Зроблены Заірам Азгурам у бронзе. Выстаўлены ў Капыльскім краязнаўчым музэі[9].
- Мэмарыяльная шыльда Зьмітру Жылуновічу на доме па вул. Карла Маркса, 30 у Менску.
- Імем Жылуновіча названы вуліцы ў Менску, Капылі.
- Без эпітафіі дакумэнтальны фільм пра Зьмітра Жылуновіча ад Белтэлерадыёкампаніі
- Васіль Дранько-Майсюк. (27 кастрычніка 2018.) Цішка Гартны (1887-1937). Адкрытая лекцыя Васіля Дранько-Майсюка Лекцыі праекту «(Не)расстраляная паэзія». TuzinFM.
Бібліяграфія
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Песьні (1913)
- Хвалі жыцьця (1918)
- Песьні працы і змаганьня (1922)
- Сокі цаліны (1922)
- На руінах. (Апавяданьне). // Полымя : часопіс. — Менск: Звязда, 1923. — № 2. — С. 6—28.
- Трэскі на хвалях (1924)
- Сацыялістка (1924)
- Урачыстасьць (1925)
- З. Ж. Зьезд беларускіх нацыянальных арганізацый. 25 сакавіка 1917 г. // Полымя : часопіс. — 1925. — № 6. — С. 202—206.
- Дзьве сілы (1927)
- Прысады (1927) — аповеды й п’есы
- «Узгоркі і нізіны : крытычныя нарысы». — Менск: Беларускае дзяржаўнае выдавецтва, 1928. — 321 с. — 3000 ас.
- На новым месцы (1930) — зборнік аповесьцяў
- Гаспадар (1930)
- Зялёны шум (1931)
- Гоман зарніц (1932)
- Наступ на горны (1932) — вершы й аповеды.
- Збор твораў: У 4 т. Мн., 1987—1989. т. 1—3;
- Вершы. Мн., 1967;
- Насустрач сонцу — выбр. апавяданьні. Мн., 1978.
Крытыка, рэцэнзіі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Ул. Дзяржынскі. З. Жылуновіч — крытык. (Подлуг арт. Ул. Дзяржынскага ў зборніку «Цішка Гартны да 20-ці гадавога юбілею». Выд. 1928 г.) // Асьвета : часопіс. — 1928. — № 8. — С. 135—145.
- Ул. Дзяржынскі. Дзейнасьць З. Жылуновіча ў абсягу беларускае літаратурнае крытыкі. // Полымя : часопіс. — 1928. — № 9. — С. 168—186.
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Ізвѣщенія. 22 авг. въ 7 ч. веч. въ помѣщеніи «Бѣлорусской Соціалистической Грамады» (Знаменская ул. 36, кв. 54), состоится общее собраніе всѣхъ членовъ «Б. С. Г.» и сочувствующихъ, на которомъ будутъ сдѣланы слѣдующіе доклады: 1. Члена Особаго Совѣщанія—1. Я. Воронко на тему «Государственное Совѣщаніе въ Москвѣ и національный вопросъ». II. Старшины «Б. С. Г».—Д. Ф. Жилуновича—«Конференція Национально-Соціалистическихъ Партій». III. І. А. Лавриновича—Центральная Бѣлорусская Рада въ Минскѣ. / Фёдар Дан // Извѣстія Петроградскаго Совѣта Рабочихъ и Солдатскихъ Депутатовъ. : газэта. — Копейка, 22.08.1917/02.09.1917. — № 150. — С. 12.
- ^ Демократическое совѣщаніе. Засѣданіе 22 сентября. / Ф. А. Степунъ // Армія и Флотъ Свободной Россіи(Русскій инвалид) : газэта. — Петроградъ: 23 верасьня (6 кастрычніка) 1917. — № 218. — С. 2.
- ^ Руднева С.Е. Демократическое совещание (сентябрь 1917 г.): История форума.. — Москва: Наука, 2000. — С. 148. — 256 с. — 500 ас. — ISBN 5-02-010200-8
- ^ Дѣйствія правительства. Объ учрежденіи Временнаго Совѣта Россійской Республики. / М. Б. Войцеховичъ // Вестник Временного правительства : газэта. — Петроград: 1917, 03 окт. (16 окт.). — № № 167(213). — С. 1.
- ^ Руднева С.Е. Предпарламент. Октябрь 1917 г.: опыт исторической реконструкции.. — Москва: Наука, 2006. — 279 с. — 500 ас. — ISBN 5-02-035534-8
- ^ Дзве даты // «Звязда» №216 (26824) 4 лістапада 2010
- ^ Эла Дзьвінская. Да 100-годдзя БССР. Літаратурны вобраз кіраўніка першага ўраду БССР. (Размова зь пісьменьнікам Эрнэстам Ялугіным). // Наша слова : штотыднёвая газэта. — 2 студзеня 2019. — № 1 (1412). — С. 4.
- ^ ГАРТНЫ Цішка
- ^ Уля Шубзда, Ганна Шарэнда. (27 кастрычніка 2018) «Тым, што пайшлі паміраць, каб жыла Бацькаўшчына».. БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Гартны, Цішка. // Беларуская савецкая энцыкляпэдыя. У 12 т.Т.2. Афіны — Ведрыч / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1970. — 640 с.: іл., карты. С. 367, 368.
- Гартны, Цішка // Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік. У 6 т. / пад рэд. А. І. Мальдзіса. — Мн.: БелЭн, 1992—1995.
- ГАРТНЫ, Цішка Маракоў Л.У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т. Т. 1. — Мн:, 2003. ISBN 985-6374-04-9.
- Кандыбовіч, Сымон. Разгром нацыянальнага руху ў Беларусі / Рэдактар: Шчадровіч, Максім. — Менск: Беларускі Гістарычны Агляд, 2000. — С. 13, 36, 42—44. — (Матэрыялы да беларускай гісторыі). — ISBN 985-6374-15-4
- Успаміны пра Цішку Гартнага: зборнік / складальнікі: Жылуновіч Г. Д., Александровіч С. Х. — Менск: Мастацкая літаратура, 1984. — 173 с. — 4000 ас.
- Ялугін, Эрнест. Без эпітафіі. Дакументальная аповесць.. — Мінск: Беларусь, 1989. — 256 с. — 12 000 ас. — ISBN 5-338-00517-4
- Žyłunovič Źmicier // Zaprudnik J. Historical dictionary of Belarus. — Lamham. — London: Scarecrow Press, 1998. — 338 p. ISBN 0-8108-3449-9.
- Гартны, Цішка. (рас.) / Глав. ред. О. Ю. Шмидт // Большая советская энциклопедия : энцыкляпэдыя. — Москва: Советская энциклопедия, 1929. — Т. 14 (Высшее—Гейлинкс ). — С. 648.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]
|
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.