Stosunki amerykańsko-jordańskie
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/King_Hussein_and_Queen_Alia_with_the_Fords.jpg/200px-King_Hussein_and_Queen_Alia_with_the_Fords.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/President_Obama%2C_Secretary_Kerry_Meet_With_Jordan%27s_King_Abdullah_at_NATO_Summit_in_Wales_%2814953067398%29.jpg/200px-President_Obama%2C_Secretary_Kerry_Meet_With_Jordan%27s_King_Abdullah_at_NATO_Summit_in_Wales_%2814953067398%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/American_Embassy_in_Amman.jpg/200px-American_Embassy_in_Amman.jpg)
Jordania i Stany Zjednoczone nigdy nie zawarły formalnego układu sojuszniczego[1], jednak relacje między obydwoma krajami zarówno w okresie zimnej wojny, jak i po jej zakończeniu cechowało poszanowanie dla celów każdego z państw. Nieformalna współpraca Stanów Zjednoczonych i Jordanii rozpoczęła się w końcu lat 50. XX w. Stany Zjednoczone, w celu wciągnięcia Jordanii do swojej strefy wpływów, zaczęły wówczas udzielać Ammanowi regularnej pomocy wojskowej. Dobrych stosunków amerykańsko-jordańskich nie zepsuł nawet udział monarchii haszymidzkiej w wojnie sześciodniowej przeciwko Izraelowi i zgoda na działalność Organizacji Wyzwolenia Palestyny na terytorium Jordanii. W 1970 Jordania usunęła palestyńskich partyzantów ze swojego terytorium, a w wojnie Jom Kipur wzięła jedynie symboliczny udział. Kryzys w relacjach jordańsko-amerykańskich nastąpił w 1977, gdy król Jordanii Husajn odmówił przyłączenia się do izraelsko-egipskich rozmów pokojowych. Jednak już w 1979, gdy wskutek rewolucji islamskiej w Iranie kraj ten przestał być sojusznikiem USA, Stany Zjednoczone postanowiły ponownie zacieśnić współpracę z Ammanem.
Kolejny kryzys w relacjach USA i Jordanii nastąpił w 1990, gdy król Husajn, pod naciskiem opinii publicznej, stanął po stronie Iraku, gdy kraj ten napadł na Kuwejt. Po zakończeniu wojny w Zatoce Perskiej Jordania natychmiast podjęła starania na rzecz poprawy relacji z Waszyngtonem, angażując się w izraelsko-palestyński proces pokojowy, co przyniosło spodziewane efekty. Od tego momentu Jordania niezmiennie prowadzi politykę proamerykańską, będąc w zamian jednym z największych beneficjentów pomocy finansowej USA. Pod wpływem Waszyngtonu Jordania w 1994 zawarła traktat pokojowy z Izraelem jako drugie (po Egipcie) państwo arabskie. Poparła także wojnę z terroryzmem i inwazję amerykańską na Irak w 2003, uczestniczy w międzynarodowej interwencji przeciwko Państwu Islamskiemu.
Okres zimnej wojny
[edytuj | edytuj kod]Od powstania niepodległej Jordanii do lat 60. XX wieku
[edytuj | edytuj kod]Niepodległe Haszymidzkie Królestwo Jordanii powstało w maju 1946, gdy pełną niepodległość uzyskał dotychczasowy brytyjski protektorat - Emirat Transjordanii. Stany Zjednoczone nie uznały powstania niezależnej Jordanii, na co wpływ miały organizacje żydowskie, niemogące pogodzić się z ostatecznym oddzieleniem ziem jordańskich od Palestyny. Stany Zjednoczone uznały Jordanię dopiero w 1949[2]. Jordania, podobnie jak Irak i Egipt, uznana została w tym samym roku za potencjalnego sojusznika Stanów Zjednoczonych na Bliskim Wschodzie w konflikcie z ZSRR[3]. Znaczenie Jordanii było szczególnie istotne z uwagi na położenie między Syrią, Arabią Saudyjską, Irakiem i Izraelem[4]. W latach 50. XX wieku w amerykańskiej elicie politycznej istniała koncepcja doprowadzenia do unii Jordanii i Iraku, by powstała jedna silniejsza monarchia, przyczyniająca się do wzrostu stabilności regionu i ułatwiająca Amerykanom kontrolowanie sytuacji na jego terenie. Stany Zjednoczone starały się również doprowadzić do zbliżenia, a docelowo nawet zjednoczenia Jordanii, Iraku, Libanu i Arabii Saudyjskiej, co jednak okazało się niewykonalne z uwagi na rozbieżne cele polityki zagranicznej każdego z państw. 17 czerwca 1950 Jordania przystąpiła do paktu bezpieczeństwa zbiorowego - Arabskiego Paktu Wzajemnego Bezpieczeństwa, którego sygnatariuszami były również Arabia Saudyjska, Irak, Syria, Liban, Egipt i Jemen. Sygnatariusze paktu zobowiązywali się do wzajemnej pomocy, ale również zgadzali się, by każde z państw przyjmowało zachodnią pomoc wojskową i zachodnich doradców[4].
Panujący w Jordanii od 1952 król Husajn i jego najbliżsi współpracownicy byli zwolennikami probrytyjskiej i proamerykańskiej orientacji w polityce zagranicznej, jednak ostrożnie podchodzili do możliwości przystąpienia do zachodnich sojuszy wojskowych[4]. W 1955, mimo brytyjskich nacisków, król Husajn nie zgodził się wprowadzić Jordanii do Paktu Bagdadzkiego, gdyż w kraju wybuchły masowe protesty, organizowane przez opozycję lewicową (jordański oddział partii Baas, Partia Narodowych Socjalistów i mniejsze organizacje) oraz przez jordańskich Braci Muzułmańskich[5][6]. W ciągu kolejnych dwóch lat w kraju wzrastało poparcie dla idei panarabskich. W wyborach parlamentarnych w 1956 22 z 40 mandatów zdobyły partie opozycyjne (z czego 17 - lewicowe), a na czele rządu stanął lider Partii Narodowych Socjalistów Sulajman an-Nabulusi. Jordania zacieśniła kontakty z Egiptem i Syrią[7], podjęła również starania na rzecz nawiązania stosunków dyplomatycznych z ZSRR[8]. Wówczas Husajn zdymisjonował premiera[8], na co wpływ miał nacisk USA[4]. Po tym wydarzeniu Stany Zjednoczone zapowiedziały udzielanie Jordanii pomocy wojskowej i ekonomicznej, wartej 30 mln dolarów rocznie, zgodnie z założeniami doktryny Eisenhowera[4]. Jordania wypowiedziała się jednak przeciwko doktrynie[9].
Mimo to Stany Zjednoczone, postanawiając zwiększyć starania na rzecz trwałego pozyskania w Jordanii sojusznika, zaczęły przekazywać Ammanowi stałą pomoc ekonomiczną. W pierwszej transzy do Jordanii wpłynęło 10 mln dolarów[4]. Amerykanie wpłynęli również na zmianę polityki Arabii Saudyjskiej względem Jordanii[10]. Jeszcze poważniejszym sukcesem polityki USA[10] było sfinalizowanie rozmów nad unią jordańsko-iracką, którą ogłoszono 14 lutego 1958. Miała być ona przeciwwagą dla Zjednoczonej Republiki Arabskiej utworzonej przez naserowski Egipt i Syrię. Zjednoczone haszymickie państwo upadło jednak po pięciu miesiącach wskutek rewolucji w Iraku w lipcu 1958[11]. Stany Zjednoczone były zbyt zajęte sytuacją w Libanie, by, odpowiadając na prośby króla Husajna, interweniować przeciwko irackim Wolnym Oficerom na czele z Abd al-Karimem Kasimem i Abd as-Salamem Arifem. W ciągu kolejnych kilku lat polityka Jordanii była proamerykańska. Miało to pozwolić na skuteczne przeciwstawianie się zagrożeniu, za jakie król Husajn i jego otoczenie uważali panarabizm, a przede wszystkim naserowski Egipt. Władze Jordanii zdawały sobie sprawę z tego, że istnienie królestwa było stale zagrożone, niektórzy jego sąsiedzi - nieprzyjaźni, a potencjał demograficzny, militarny i gospodarczy - niewielki[10]. Relacje amerykańsko-jordańskie zacieśniły się w okresie prezydentury Lyndona B. Johnsona, którego polityka regionalna opierała się na sprzyjaniu Izraelowi, bliskich relacjach z krajami o prozachodniej orientacji (Arabią Saudyjską i właśnie Jordanią) i chłodnych, ale poprawnych stosunkach z państwami rządzonymi przez lewicę[12].
Polityka „elastycznego balansowania” z lat 60. XX wieku
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Meeting_in_the_Oval_Office_between_Nixon_and_King_Hussein_of_Jordan._-_NARA_-_194338.jpg/200px-Meeting_in_the_Oval_Office_between_Nixon_and_King_Hussein_of_Jordan._-_NARA_-_194338.jpg)
Równocześnie w latach 60. XX wieku Jordania doraźnie modyfikowała swoją politykę zewnętrzną, dostosowując się do bieżących uwarunkowań regionalnych. Podstawowym czynnikiem, który wpływał na politykę zagraniczną kraju, był konflikt izraelsko-arabski[10]. Od 1963 król Husajn godził się, by Jordania była bazą wypadową Organizacji Wyzwolenia Palestyny[13], pozwalając na rozwój radykalnego palestyńskiego ruchu niepodległościowego[14]. W maju 1967 Jordania nieoczekiwanie zawarła porozumienie wojskowe z Egiptem i kilka dni później wspólnie z Egiptem i Syrią zaatakowała Izrael. Wojna zakończyła się całkowitą klęską państw arabskich, a Jordania straciła w niej Zachodni Brzeg[15]. W konflikcie arabsko-izraelskim Stany Zjednoczone stały po stronie Izraela[10]. Dwa lata później Husajn udał się z oficjalną wizytą do Waszyngtonu, spotkał się z prezydentem Richardem Nixonem i uzyskał jego aprobatę dla planów usunięcia z terytorium Jordanii palestyńskich partyzantów. Politycy amerykańscy rozumieli, że zaangażowanie Jordanii w wojnę sześciodniową wynikało z doraźnych uwarunkowań i stanowiło przejaw polityki „elastycznego balansowania”, która miała zagwarantować monarchii haszymickiej gwarancje bezpieczeństwa[10][16]. Palestyńscy partyzanci byli po wojnie sześciodniowej akceptowani na terytorium Jordanii, gdyż król Husajn miał nadzieję, że ich ataki na Izrael pozwolą odzyskać Zachodni Brzeg[17]. Organizacja Wyzwolenia Palestyny i inne palestyńskie formacje były jednak zdecydowane walczyć o własne państwo, niezależnie od celów politycznych goszczącej ich Jordanii. Ulegały również coraz większej radykalizacji w duchu lewicowym i od listopada 1968 atakowały zarówno Izrael, jak i siły jordańskie, służące monarchii uznawanej za reakcyjną[18][19]. Wojna domowa między wojskiem jordańskim a Palestyńczykami, znana jako Czarny Wrzesień, zakończyła się zwycięstwem Jordańczyków i wycofaniem się formacji palestyńskich do Libanu i Syrii[20].
Jordania wobec wojny Jom Kipur i porozumienia z Camp David
[edytuj | edytuj kod]Podczas kolejnej wojny izraelsko-arabskiej, wojny Jom Kipur w 1973, udział Jordanii był symboliczny - jedna brygada została skierowana na wzgórza Golan. W porozumieniu z USA Jordania współpracowała natomiast z wywiadem izraelskim[16]. Król Husajn miał nadzieję, że dzięki takiej postawie po zakończeniu wojny wystąpi jako mediator między państwami arabskimi a Izraelem, a w rezultacie odzyska Zachodni Brzeg. Założenia te okazały się błędne. USA uznały Jordanię za państwo słabe i mało skuteczne, przyjęto również, że monarchia haszymidzka i tak nie ma innego wyjścia, jak liczyć na pomoc Waszyngtonu[16].
Jordania nie przyjęła amerykańskiej i egipskiej propozycji przyłączenia się do izraelsko-egipskich rozmów pokojowych, gdyż król Husajn uznał, że doprowadziłoby to do uzależnienia jego państwa od silniejszego Egiptu, ostatecznego pogorszenia stosunków z Palestyńczykami i uznania Jordanii za zdrajcę „sprawy palestyńskiej” przez pozostałe kraje arabskie. W rezultacie Stany Zjednoczone zmniejszyły rozmiary pomocy wojskowej dla Ammanu[16].
Ponowna poprawa stosunków amerykańsko-jordańskich
[edytuj | edytuj kod]Relacje amerykańsko-jordańskie poprawiły się jednak szybko pod wpływem wydarzeń na Środkowym Wschodzie: irańskiej rewolucji islamskiej i interwencji radzieckiej w Afganistanie. USA, poszukując nowych partnerów w regionie i naprawiając relacje z krajami, które niegdyś były im przyjazne, w 1980 oficjalnie potwierdziły „porozumienie i bliskość” relacji z Jordanią, nawet pomimo jej stosunku do izraelsko-egipskiego porozumienia z Camp David. Stany Zjednoczone zamierzały zrekompensować upadek rządów proamerykańskiego szacha Iranu współpracą z Arabią Saudyjską, Izraelem, Egiptem i właśnie Jordanią. Dobre stosunki USA i Jordanii potwierdziło udzielenie przez Amman poparcia Irakowi w wojnie z Iranem w latach 1980-1988[16].
Okres pozimnowojenny
[edytuj | edytuj kod]Ostatnie lata panowania króla Husajna
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7c/President_Bush_meets_with_King_Hussein_of_Jordan_in_the_Oval_Office_-_NARA_-_186446.tif/lossy-page1-200px-President_Bush_meets_with_King_Hussein_of_Jordan_in_the_Oval_Office_-_NARA_-_186446.tif.jpg)
Po agresji Iraku na Kuwejt w sierpniu 1990 Jordania opowiedziała się po stronie Iraku i nie przystąpiła do antyirackiej koalicji pod przewodnictwem USA[21]. Decyzję tę król Husajn podjął pod naciskiem opinii publicznej[22]. Ponadto król Husajn występował publicznie z krytyką polityki Izraela i postępowania amerykańskiej administracji, czego rezultatem było zawieszenie amerykańskiej pomocy dla Jordanii w kwietniu 1991[23]. Natychmiast po zakończeniu wojny w Zatoce Perskiej Jordania podjęła próbę poprawy stosunków z USA i zdystansowała się od działalności Saddama Husajna[23]. Państwa zachodnie uznały, że postawa Jordanii podczas konfliktu była uwarunkowana skomplikowaną wewnętrzną sytuacją kraju; relacje jordańsko-amerykańskie szybko uległy poprawie[24]. Wpłynęło na to zaangażowanie Jordanii w proces pokojowy na Bliskim Wschodzie[23]. Dzięki wysiłkom jordańskiej dyplomacji na konferencji pokojowej w Madrycie w 1991 Palestyńczycy nie wystawili osobnej delegacji (czemu sprzeciwiał się Izrael), a wystąpili wspólnie z delegacją Jordanii. Konferencja madrycka zapoczątkowała dialog pokojowy, którego efektem były porozumienia z Oslo[25].
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Flickr_-_Government_Press_Office_%28GPO%29_-_PM_YITZHAK_RABIN_AND_KING_HUSSEIN_SHAKING_HANDS.jpg/200px-Flickr_-_Government_Press_Office_%28GPO%29_-_PM_YITZHAK_RABIN_AND_KING_HUSSEIN_SHAKING_HANDS.jpg)
Pod naciskiem Stanów Zjednoczonych Izrael i Jordania zawarły 26 października 1994 traktat pokojowy. Zachętą dla króla Husajna ze strony USA było umorzenie jordańskiego zadłużenia w wysokości 900 mln dolarów oraz dalsze wspieranie finansowe jordańskich sił zbrojnych[26]. Jordania otrzymywała od USA fundusze na zakup sprzętu wojskowego, modernizację armii, organizowane były również wspólne szkolenia wojskowe. W październiku 1993 prezydent Stanów Zjednoczonych Bill Clinton, minister spraw zagranicznych Izraela Szimon Peres i jordański książę Hasan utworzyli Amerykańsko-Izraelsko-Jordański Trójstronny Komitet Ekonomiczny, który miał rozwijać współpracę gospodarczą Izraela i Jordanii[23]. Stany Zjednoczone przewidywały dla Jordanii rolę mediatora w konflikcie izraelsko-palestyńskim, jak również przeciwwagi dla antyamerykańskich rządów Iranu i Syrii[27]. W 1997 z amerykańskiej inicjatywy utworzony został Fundusz na rzecz Pokoju i Stabilizacji na Bliskim Wschodzie, za pośrednictwem którego Jordania otrzymywała dodatkową pomoc finansową z przeznaczeniem na wdrażanie reform gospodarczych (150 mln dolarów amerykańskich w 2002). Protekcja USA pozwoliła w 1999 na przyjęcie Jordanii do Światowej Organizacji Handlu, zaś rok później obydwa kraje zawarły umowę o wolnym handlu. Było to potwierdzenie statusu Ammanu jako strategicznego sojusznika Waszyngtonu, dotąd bowiem umowę taką z USA zawarły jedynie Kanada, Meksyk i Izrael[28]. Od 1996 w Jordanii, podobnie jak w Izraelu, działają amerykańskie uprzywilejowane strefy przemysłowe (Qualifying Industrial Zones - QIZs)[29][30]. Ich najważniejszym centrum w Jordanii jest Irbid. W 2000 spółki amerykańsko-jordańskie zatrudniały w Jordanii 6 tys. osób[30].
Rządy Abd Allaha II
[edytuj | edytuj kod]Po śmierci króla Husajna nowym królem Jordanii został jego syn Abd Allah II. Obejmując rządy, opowiadał się on za dalszą poprawą stosunków z Izraelem, w tym za niwelowaniem obecnych nadal w społeczeństwie antyizraelskich postaw, jak również za zwalczaniem islamskich organizacji fundamentalistycznych[31]. Cele te były zgodne z interesami i zamierzeniami Stanów Zjednoczonych. Dalsze umocnienie współpracy nastąpiło, gdy w 2001 Abd Allah II poparł ogłoszoną przez prezydenta George’a W. Busha wojnę z terroryzmem, a dwa lata później także inwazję na Irak (mimo wcześniejszych bliskich kontaktów jordańsko-irackich), zezwalając przy tym amerykańskim służbom specjalnym na działania na pustynnych terytoriach przy iracko-jordańskiej granicy. Od tego roku pomoc amerykańska dla Jordanii systematycznie wzrastała, by w 2008 dojść do kwoty 940 mln dolarów amerykańskich[32][33]. W tym czasie tylko Egipt, Izrael i Kolumbia otrzymały od USA pomoc o większej wartości, niż Jordania[34]. Ponadto w 2003 w Jordanii zainstalowane zostały systemy Patriot[33], a w 2008 Stany Zjednoczone zobowiązały się do dalszego współfinansowania, w ciągu kolejnych pięciu lat, jordańskiej armii (przewidywane 303,7 mln dolarów rocznie) i udzielania wsparcia ekonomicznego (360 mln dolarów rocznie). W 2013 Jordania była na szóstym miejscu wśród największych beneficjentów pomocy amerykańskiej (po Izraelu, Pakistanie, Afganistanie, Iraku i Egipcie)[33].
Jordania nadal angażowała się w izraelsko-palestyński proces pokojowy, co również było wynagradzane przez USA wsparciem finansowym. Nie odnosiła natomiast sukcesu, gdy próbowała wpłynąć na Stany Zjednoczone, by te silniej zaangażowały się w ten proces i wymusiły na Izraelu pewne ustępstwa względem Palestyńczyków. Gestami pod adresem społeczeństwa, nadal w większości antyizraelskiego i niechętnego USA, było potępienie działań militarnych Izraela w Libanie w 2006 i bombardowania Strefy Gazy w 2009, jak również nawiązanie dialogu z Hamasem, co jednak miało wymiar wyłącznie propagandowy[35].
Stosunki amerykańsko-jordańskie a arabska wiosna i jej konsekwencje
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Secretary_Kerry_Chats_With_Jordanian_King_Abdullah_II.jpg/200px-Secretary_Kerry_Chats_With_Jordanian_King_Abdullah_II.jpg)
Podczas gdy protesty społeczne w Jordanii, które wybuchły na fali arabskiej wiosny, miały ograniczoną skalę, poważnym problemem dla bezpieczeństwa państwa stała się wojna domowa w Syrii, napływ uchodźców syryjskich i przyłączanie się części z nich do radykalnych zbrojnych formacji islamskich. Według niektórych doniesień Jordania brała nieoficjalnie udział w szkoleniu oddziałów, które walczyły następnie przeciwko rządom Baszszara al-Asada[36]. Potwierdzeniem dużego znaczenia, jakie dla polityki USA na Bliskim Wschodzie ma Jordania, było uwzględnienie tego kraju na trasie podróży sekretarza stanu Johna Kerry’ego do krajów regionu w listopadzie 2013[37]. Jordania bierze również udział w międzynarodowej interwencji przeciwko Państwu Islamskiemu[38].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ K. Czornik, Bliski Wschód..., s. 308.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 57-58.
- ↑ K. Czornik, Bliski Wschód..., s. 62.
- ↑ a b c d e f K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 133-135.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 92.
- ↑ B. Wróblewski, Jordania, s. 131-132.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 95-97.
- ↑ a b B. Wróblewski, Jordania, s. 140-141.
- ↑ K. Czornik, Bliski Wschód..., s. 66.
- ↑ a b c d e f K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 136-138.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 102-103.
- ↑ K. Czornik, Bliski Wschód..., s. 69.
- ↑ B. Wróblewski, Jordania, s. 159-161.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 119.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 120 i 124-125.
- ↑ a b c d e K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 139-141.
- ↑ B. Wróblewski, Jordania, s. 168-169.
- ↑ B. Wróblewski, Jordania, s. 170-172.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 128.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 131-132.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 178-179.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 142-143.
- ↑ a b c d K. Czornik, Bliski Wschód..., s. 308-311.
- ↑ B. Wróblewski, Jordania, s. 228.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 143.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 186-187.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 144.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 146.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 145.
- ↑ a b P. Robins, A History of Jordan, s. 191.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 199-200.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 148.
- ↑ a b c K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 150-153.
- ↑ P. Robins, A History of Jordan, s. 204.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 149.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 155.
- ↑ K. Czornik, Królestwo Jordanii..., s. 157.
- ↑ Jordan carries out air strikes in Iraq, killing 55 IS militants
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Czornik K.: Bliski Wschód w polityce zagranicznej Stanów Zjednoczonych w latach 1945-2012. Katowice: Uniwersytet Śląski, 2012. ISBN 978-83-61975-17-5.
- Czornik K., Królestwo Jordanii w polityce Stanów Zjednoczonych wobec Bliskiego Wschodu w okresie pozimnowojennym, „Studia Politicae Universitatis Silesiensis”, t. XII, Katowice 2014, ISSN 0208-6336
- Robins P.: A History of Jordan. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. ISBN 978-0-521-59117-1.
- Wróblewski B.: Jordania. Warszawa: TRIO, 2011. ISBN 978-83-7436-276-4.
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.