Indeks (film)
Gatunek | |
---|---|
Rok produkcji | |
Data premiery |
25 maja 1981 |
Kraj produkcji | |
Czas trwania |
94 minuty |
Reżyseria | |
Scenariusz |
Janusz Kijowski |
Muzyka | |
Zdjęcia |
Krzysztof Wyszyński |
Scenografia |
Wojciech Wołyński |
Kostiumy |
Marek Mierzejewski |
Montaż | |
Produkcja |
Zespół Filmowy Pryzmat – produkcja w 1977 roku |
Indeks (podtytuł Życie i twórczość Józefa M.) – polski film psychologiczno-obyczajowy z 1977 roku w reżyserii Janusza Kijowskiego. Fabularny debiut Kijowskiego, należący do nurtu kina moralnego niepokoju, ukazuje losy pokolenia studentów wchodzących w życie po 1968 roku na przykładzie dziesięciolecia z życia Józefa Monety, uczestnika protestów studenckich z marca 1968, który zostaje wyrzucony z uczelni i próbuje na nowo odnaleźć się w rzeczywistości Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Fabuła
[edytuj | edytuj kod]Akcja filmu rozpoczyna się klamrą narracyjną. Józef Moneta, nauczyciel historii, agresywnym krokiem przemierza korytarze szkoły[1][2].
Niemal dekadę wcześniej, w 1968 roku, Józef jako student historii składa protest przeciwko wyrzuceniu z uniwersytetu kolegi ze studiów, Tomaszewskiego, który uczestniczył w demonstracjach z marca 1968 roku. Po agresywnej wymianie zdań z dziekanem wydziału historycznego porzuca dalsze studia. Decyzja Józefa zostaje przyjęta z dezaprobatą przez jego matkę, natomiast jego ojciec to alkoholik. Józef zatrudnia się jako robotnik w składzie węgla, gdzie jest traktowany z politowaniem. Doświadczenia w pracy z węglarzami opisuje w swoim tekście literackim, w którym dokumentuje śmierć jednego z nich, Chłopca, pod zwałami węgla. Próba literacka Monety zostaje zatrzymana z powodu opisu tego wydarzenia. Moneta rzuca także pracę w węglobloku[1][2].
Poszukując bezradnie źródła zarobku, miota się między przystosowaniem do konformistycznego środowiska – np. przeżywając upokarzającą dlań rozmowę z rodzicami swej pierwszej partnerki Marii, rady swoich ustawionych życiowo kolegów i przełożonych – a oburzeniem wobec wywieranych na niego nacisków. Gdy Maria wyjeżdża do Francji, Józef znajduje zrozumienie tylko u nowej partnerki, Darii. Spotyka się z nią po raz pierwszy na tajnych kompletach studentów historii, gdzie padają namiętne wypowiedzi o tym, jak nauczanie historii łatwo staje się wpajaniem ideologii i że konieczne jest stanięcie jednoznacznie po którejś stronie konfliktu. Wraz z rozwojem akcji Józef stacza się w alkoholizm. Podejmuje jednocześnie studia zaoczne. Na weselu swym i Darii rozmawia z Marią, która opowiada mu o tym, jak go zdradziła we Francji. Reżyser przychylny władzy (acz krytykujący Krzyżaków) zamierza nakręcić paradokumentalny film o węglarzu na podstawie scenariusza Monety i składa mu propozycję ekranizacji pod warunkiem zmian w scenariuszu. Podczas spaceru Józef spotyka wszystkie ważniejsze postaci ze swego życia, których zachowanie go dodatkowo upokarza. W furii Moneta zdobywa się na ostatni poryw buntu, brutalnie wypraszając wszystkie osoby i kończąc wesele[1][2].
W finale jako rozgoryczony nauczyciel historii Moneta staje się dodatkowym pośmiewiskiem, gdy jeden z uczniów krytykuje go za sztywną realizację programu. Dając mu się wypowiedzieć, Józef każe buntowniczemu uczniowi wyjść z klasy, po czym zabiera swój indeks uczniów i sam opuszcza pomieszczenie. Krocząc w kierunku pokoju nauczycielskiego, zrezygnowany rzuca indeksem o stół[1][2].
Obsada
[edytuj | edytuj kod]Źródło: Filmpolski.pl[2]
- Krzysztof Zaleski – Józef Moneta
- Ewa Żukowska – Maria
- Justyna Kulczycka – Daria
- Małgorzata Niemirska – Anna, żona stryja Karola
- Lucyna Winnicka – pani Marina, sekretarka w redakcji pisma
- Maria Zbyszewska – matka Monety
- Wiesława Mazurkiewicz – matka Marii
- Igor Przegrodzki – dziekan
- Ferdynand Matysik – kapitan SB
- Zbigniew Lesień – Andrzej
- Marian Opania – redaktor naczelny
- Erwin Nowiaszek – reżyser filmowy
- Marek Jagoda – redaktor Januszek
- Tadeusz Bogucki – ojciec Monety
- Jerzy Duszyński – stryj Karol
- Andrzej Polkowski – ojciec Marii
- Halina Machulska – matka Andrzeja
- Jan Machulski – ojciec Andrzeja
- Juliusz Machulski – uczeń Monety
- Paweł Nowisz – węglarz „Kyzioł”
- Ryszard Ronczewski – wozak Wiktor
- Włodzimierz Gołaszewski – student
-
Krzysztof Zaleski (2007)
-
Małgorzata Niemirska (2013)
-
Lucyna Winnicka (1968)
-
Marian Opania (2007)
Produkcja i cenzura
[edytuj | edytuj kod]Indeks był wspólnym przedsięwzięciem oraz debiutem dyplomowym reżysera Janusza Kijowskiego i operatora kamery Krzysztofa Wyszyńskiego[3]. Realizowano go w Zespole Filmowym „Pryzmat”; Wyszyński jako operator zaznaczył swój styl dynamiczną pracą kamery, wszechogarniającą całą rzeczywistość wokół postaci Józefa Monety[4].
Ze względu na podjęcie przez reżysera drażliwego tematu politycznego Indeks został zatrzymany przez cenzurę PRL (zob. półkownik)[5]. Za Indeks, podobnie jak za inny film „Pryzmatu” Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978) Stanisława Barei, zespół został rozwiązany[6]. Dopiero po burzliwej pozytywnej kolaudacji 13 października 1980 roku, kiedy na fali przełomu solidarnościowego filmowcy zażądali „zdjęcia z półki” zakazanego dotąd filmu[5], możliwa stała się dystrybucja Indeksu. Premierę miał 25 maja 1981 roku[2]. Ponieważ film Kijowskiego i Wyszyńskiego ukazał się na ekranach kin jako drugi, w wyniku nieporozumienia to rzeczywiście drugi film Kijowskiego, Kung-fu (1980), został nagrodzony za debiut na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych[3].
Odbiór
[edytuj | edytuj kod]Ksiądz Henryk Jankowski jeszcze w 1981 roku, na fali euforii wokół wydarzeń sierpniowych, przyznawał Indeksowi szczególną rolę w przejściowej demokratyzacji kultury polskiej:
Film ten mianowicie dowodzi, iż nawet w warunkach trudnych, przy licznych ograniczeniach, można jednak stworzyć dzieło o tendencjach ideowych, niezgodnych z intencjami decydenta. […] Powstał nie tylko przecież wysiłkiem Kijowskiego, lecz przy życzliwej i odważnej, by tak rzec, pomocy innych ludzi, którzy cenili wartości wyższe niż tylko własna pomyślność, własny komfort i bezpieczeństwo[7].
W podobnym tonie pisał Jerzy Płażewski, argumentując na łamach pisma „Ekran”, że „w dobie, kiedy naród pazernie obsprawiał się na kredyt, [reżyser] zaproponował sugestywny model młodego bohatera, który oparł się pokusom ułatwionej konsumpcji”[8] . Innego zdania był Marek Haltof, który w artykule z 1997 roku wytknął Indeksowi (a także Kung-fu Kijowskiego) uproszczony i ledwo zarysowany portret psychologiczny bohaterów[9].
Tadeusz Lubelski pisał, że materiał fabularny scenariusza „nie był wprawdzie wysokiej próby, ale film zwracał uwagę ostrością obserwacji (pierwsza w polskim kinie scena namowy do współpracy z UB [Służbą Bezpieczeństwa]) i przewrotną ramą”[10]. Zdaniem Lubelskiego w finale bohater rozumiał, że „mimo swojej bezkompromisowości może być postrzegany jako jeden z »onych«”[10]. Według Marcina Marona na uwagę zasługują przede wszystkim dwie sceny. W scenie konspiracyjnej debaty między studentami historii dyskutanci dochodzą do wniosku, iż „opowiadanie o historii, nawet jako opis rzeczywistych faktów, to zawsze jakiś rodzaj interpretacji zależnej od doboru tych faktów. Opis nigdy nie jest obiektywny”[11]. Dlatego próbą buntu wobec PRL-owskiej dyktatury miałby być nie tyle opis, ile artystyczny bunt[11]. Druga ważna scena, podczas której bohater na weselu spotyka się ze wszystkimi skonfliktowanymi z nim postaciami, odstępuje od ogólnie realistycznej formy całego filmu, tym bardziej że padają w niej fragmenty Wyzwolenia Stanisława Wyspiańskiego – wykorzystane też w innym filmie kina moralnego niepokoju, Aktorach prowincjonalnych (1978) Agnieszki Holland[12]. Zdaniem Tomasza Jopkiewicza z „Kina” film Kijowskiego i Wyszyńskiego jest nasycony „przesadną emocjonalnością” charakterystyczną dla reżysera, lecz „dotyka wprost kwestii kluczowych”[13].
Nagrody filmowe
[edytuj | edytuj kod]Rok | Festiwal/instytucja | Nagroda | Odbiorca |
---|---|---|---|
1981 | Międzynarodowe Forum Filmowe „Człowiek-Praca-Twórczość” | I nagroda | Janusz Kijowski |
Lubuskie Lato Filmowe | Nagroda Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej | ||
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych | Wyróżnienie honorowe za rolę | Krzysztof Zaleski | |
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Taorminie | Brązowa Charybda | Janusz Kijowski |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Indeks [online], 35mm.online [dostęp 2024-03-13] (pol.).
- ↑ a b c d e f g Indeks w bazie filmpolski.pl
- ↑ a b Maron 2011 ↓, s. 139.
- ↑ Maron 2011 ↓, s. 138–139.
- ↑ a b Giza i Wyżyński 2023 ↓, s. 21.
- ↑ Skotarczak 2022 ↓, s. 25.
- ↑ Jankowski 1981 ↓, s. 15.
- ↑ Płażewski 1981 ↓.
- ↑ Haltof 1997 ↓, s. 146.
- ↑ a b Lubelski 2015 ↓, s. 445.
- ↑ a b Maron 2011 ↓, s. 141.
- ↑ Maron 2011 ↓, s. 140.
- ↑ Jopkiewicz 2018 ↓, s. 17.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Barbara Giza , Adam Wyżyński , Zbiory archiwalne FINA jako źródła do badania mechanizmów kontroli na różnych etapach produkcji filmu w okresie PRL, „Pleograf”, 2, 2023, s. 8-26 .
- Marek Haltof , Everything for Sale: Polish National Cinema After 1989, „Canadian Slavonic Papers”, 39 (1-2), 1997, s. 137–152, DOI: 10.1080/00085006.1997.11092147 [dostęp 2024-03-15] .
- Henryk Jankowski , „Indeks”, czyli sprawiedliwość historii, „Kino” (4), 1981, s. 13–15 .
- Tomasz Jopkiewicz , Krzyk, a potem cisza, „Kino”, kwiecień 2018, s. 15-17 .
- Tadeusz Lubelski , Historia kina polskiego 1895-2014, Kraków: Universitas, 2015 .
- Marcin Maron , Głowa Meduzy, czyli realizm filmów Kina Moralnego Niepokoju, „Kwartalnik Filmowy” (75−76), 2011, 122−148 .
- Jerzy Płażewski , Józef M. odmawia zgody, „Ekran” (22), 1981 .
- Dorota Skotarczak , Artyści w filmach kina moralnego niepokoju, „Pamięć i Sprawiedliwość”, 40 (2), 2022, s. 15-30, DOI: 10.48261/pis224001 [dostęp 2024-03-17] (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Indeks w bazie Filmweb
- Indeks w bazie filmpolski.pl
- Zdjęcia z filmu Indeks w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Indeks w bazie Akademii Polskiego Filmu
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.