Gmina (Polska)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Poland_-_gminas.svg/440px-Poland_-_gminas.svg.png)
Gmina (od niem. Gemeinde – komuna, społeczność) – jednostka podziału administracyjnego w Polsce.
Określenie „gmina” może odnosić się także do innych wspólnot, np. „gmina wyznaniowa” (por.: kahał), „gmina szkolna” itp.
Regulacje prawne
[edytuj | edytuj kod]- Osobne artykuły:
W latach 1954–1972 w miejsce gmin powołano gromady. Od 1990 r. w Polsce gmina jest podstawową jednostką samorządu terytorialnego. Status samorządu gminnego reguluje w Polsce ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2023 r. poz. 40) obowiązująca od 27 maja 1990 r.[1]
Gmina może być gminą wiejską, gminą miejsko-wiejską lub gminą miejską. W Polsce niektóre gminy wykonują także zadania powiatów (zob. miasto na prawach powiatu).
Gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa, dzielnice, osiedla i inne. O ustroju gminy stanowi jej statut.
Organy gminy
[edytuj | edytuj kod]- władza uchwałodawcza i kontrolna:
- rada gminy
- komisje stałe i doraźne (powoływane przez radę gminy spośród radnych)
- władza wykonawcza:
- wójt (gmina wiejska)
- burmistrz (gmina miejska, gmina miejsko-wiejska)
- prezydent miasta (gmina miejska, gmina miejska na prawach powiatu)
W miastach na prawach powiatu funkcjonuje ponadto komisja bezpieczeństwa i porządku. Jest ona oddzielnym organem administracji (niebędącym komisją rady miasta na prawach powiatu), złożonym między innymi z przedstawicieli władz samorządowych.
Zadania gminy
[edytuj | edytuj kod]Do zakresu działania gminy należą wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, niezastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów. Zadania te dzieli się na własne – nadane ustawowo i zlecone – przydzielane przez władze państwowe.
Gmina realizuje wszystkie zadania niezastrzeżone do kompetencji innych jednostek samorządu terytorialnego (powiat, województwo samorządowe).
Mieszkańcy uczestniczą w sprawowaniu władzy na terenie swojej gminy poprzez głosowanie: w wyborach samorządowych oraz referendum lokalnym lub za pośrednictwem organów gminy.
Gmina realizuje dwa rodzaje zadań: własne i zlecone.
Zadania własne
[edytuj | edytuj kod]Są to zadania publiczne wykonywane przez jednostkę samorządu terytorialnego, które służą zaspokojeniu potrzeb wspólnoty samorządowej. Mogą one być:
- obowiązkowe – gmina nie może zrezygnować z ich realizacji, musi zapewnić w budżecie środki na ich realizowanie; przyczyna: dążenie do zapewnienia mieszkańcom świadczeń publicznych o charakterze elementarnym;
- fakultatywne – gmina realizuje je w takim zakresie, w jakim jest to możliwe ze względu na środki posiadane w budżecie oraz lokalne potrzeby (samodzielnie na własną odpowiedzialność z własnego budżetu).
Zadania własne obejmują sprawy:
- ładu przestrzennego, gospodarki nieruchomościami, ochrony środowiska i przyrody oraz gospodarki wodnej,
- gminnych dróg, ulic, mostów, placów oraz organizacji ruchu drogowego,
- wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymaniu czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk i unieszkodliwiania odpadków komunalnych, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz,
- planowania i finansowania oświetlenia dróg i miejsc publicznych znajdujących się na terenie gminy,
- lokalnego transportu zbiorowego,
- ochrony zdrowia,
- pomocy społecznej, w tym ośrodków i zakładów opiekuńczych,
- gminnego budownictwa mieszkaniowego,
- edukacji publicznej,
- kultury, w tym bibliotek gminnych i innych instytucji kultury oraz ochrony zabytków i opieki nad zabytkami,
- kultury fizycznej i turystyki, w tym terenów rekreacyjnych i urządzeń sportowych,
- targowisk i hal targowych,
- zieleni gminnej i zadrzewień,
- cmentarzy gminnych,
- porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego,
- utrzymania gminnych obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz obiektów administracyjnych,
- polityki prorodzinnej, w tym zapewnienia kobietom w ciąży opieki socjalnej, medycznej i prawnej,
- wspierania i upowszechniania idei samorządowej,
- promocji gminy,
- współpracy z organizacjami pozarządowymi,
- współpracy ze społecznościami lokalnymi i regionalnymi innych państw.
Zadania zlecone
[edytuj | edytuj kod]Są to inne zadania publiczne wynikające z uzasadnionych potrzeb państwa ustawowo zlecone do wykonania jednostkom samorządu terytorialnego. Są:
- przekazywane na mocy regulacji ustawowej;
- przekazywane w drodze porozumień między jednostką samorządu terytorialnego a administracją rządową.
Lista gmin
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Statystyki
[edytuj | edytuj kod]Na terenie Polski 1 stycznia 2021 r. było 2477 gmin trzech rodzajów:
- 1523 gminy wiejskie,
- 652 gminy miejsko-wiejskie,
- 302 gminy miejskie.
Ogółem liczba wsi wynosi ponad 43000[2], natomiast miast (w gminach miejskich i miejsko-wiejskich łącznie) wynosi (stan z 1 stycznia 2020 r.) 954.
Powierzchnia
[edytuj | edytuj kod](stan 1 stycznia 2007, GUS)
Ogólnie:
- największa: gmina Pisz (powiat piski) – 633,69 km²
- najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²
Gminy miejskie:
- największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 517,22 km²
- najmniejsza: Górowo Iławeckie (powiat bartoszycki) – 3,32 km²
Gminy miejsko-wiejskie:
- największa: gmina Pisz (powiat piski) – 633,69 km²
- największe miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Szczytna (powiat kłodzki) – 80,38 km²
- największy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Pisz (powiat piski) – 623,61 km²
- najmniejsza: gmina Świątniki Górne (powiat krakowski) – 20,35 km²
- najmniejsze miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²
- najmniejszy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Suchedniów (powiat skarżyski) – 15,54 km²
Gminy wiejskie:
- największa: gmina Wałcz (powiat wałecki) – 574,89 km²
- najmniejsza: gmina Jejkowice (powiat rybnicki) – 7,59 km²
Miasta:
- największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 517,22 km²
- najmniejsze: Stawiszyn (powiat kaliski) – 0,99 km²
Liczba mieszkańców
[edytuj | edytuj kod](stan 1 stycznia 2007, GUS)
Ogólnie oraz gminy miejskie:
- największa: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 702 139 mieszk.
- najmniejsza: Krynica Morska (powiat nowodworski) – 1390 mieszk.
Gminy miejsko-wiejskie:
- największa: gmina Piaseczno (powiat piaseczyński) – 63 828 mieszk.
- największe miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Nysa (powiat nyski) – 47 333 mieszk.
- największy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Wieliczka (powiat wielicki) – 29 439 mieszk.
- najmniejsza: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 1563 mieszk.
- najmniejsze miasto na terenie gminy miejsko-wiejskiej: Opatowiec (powiat kazimierski) – 330 mieszk.
- najmniejszy obszar wiejski na terenie gminy miejsko-wiejskiej: gmina Nowe Warpno (powiat policki) – 379 mieszk.
Gminy wiejskie:
- największa: gmina Długołęka (powiat wrocławski) – 33 838 mieszk.
- najmniejsza: gmina Cisna (powiat leski) – 1676 mieszk.
Miasta:
- największe: Warszawa (miasto na prawach powiatu) – 1 702 139 mieszk.
- najmniejsze: Opatowiec (powiat kazimierski) – 330 mieszk[3].
Próby secesji
[edytuj | edytuj kod]Na obszarze Polski jest szereg gmin, których części z różnych powodów chcą się usamodzielnić, tworząc oddzielne gminy, np.
- utworzenie gminy Szczawa z miejscowości Szczawa w gminie Kamienica[4][5].
- utworzenie miasta i gminy Komorów z miejscowości Komorów, Komorów-Wieś i Granica w gminie Michałowice[6][7]
- reaktywacja gminy Chełmsko Śląskie, obecnie w granicach gmin Lubawka i Kamienna Góra[8][9].
- reaktywacja gminy Kamyk, obecnie w granicach gminy Kłobuck[10][11][12].
- utworzenie gminy o nazwie Miasto Śląskie z obszarów południowych osiedli Mysłowic: Brzezinka, Dziećkowice, Kosztowy, Krasowy, Larysz-Hajdowizna, Morgi i Wesoła (de facto byłaby to reaktywacja odpowiednika dawnej gminy Wesoła z Wesołą)[13][14].
- utworzenie gminy Huta-Dąbrowa z miejscowości Huta-Dąbrowa w gminie Krzywda[15]
- utworzenie gminy Majdan Stary z siedzibą w miejscowości Majdan Stary (Majdan Stary, Majdan Nowy, Stary Lipowiec, Nowy Lipowiec, Rogale, Kulasze, część sołectw Zanie i Markowicze) w gminie Księżpol[16][17]
- utworzenie gminy Jankowice z miejscowości Jankowice Rybnickie w gminie Świerklany[18][19]
- utworzenie gminy Grabówka z miejscowości Grabówka. Zaścianki, Sobolewo, Sowlany i Henrykowo, obecnie w gminie Supraśl[20][21][22][23][24]
- utworzenie gminy Łagiewniki z miejscowości Łagiewniki i siedmiu innych sołectw, należących obecnie do Łodzi[25][26]
Ostatnia zakończona pomyślnie próba secesji dotyczyła gminy Jaśliska w 2010 roku (z gminy Dukla).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz.U. z 1990 r. nr 16, poz. 95).
- ↑ Ile jest miast, wsi, gmin, powiatów i województw w Polsce? [online], rozmiar.com [dostęp 2019-09-02] .
- ↑ Od 2019 najmniejsze pod względem liczby mieszkańców miasto w Polsce.
- ↑ Szczawa chce samorządowego „rozwodu”. Będzie referendum.
- ↑ Szczawa gminą.
- ↑ Miasto i Gmina Komorów.
- ↑ Interpelacja nr 10830 do ministra spraw wewnętrznych i administracji w sprawie utworzenia nowej gminy Komorów.
- ↑ Wniosek o powołanie nowej gminy złożony.
- ↑ M. Jaksoń: Walczą o gminę (2007).
- ↑ Sołtys Kamyka zapowiada, że będzie się starał o utworzenie nowej gminy z siedzibą w Kamyku.
- ↑ Dorota Steinhagen: Kamyk chce się uniezależnić od Kłobucka. Czy doprowadzi do referendum?. [w:] Gazeta.pl Częstochowa [on-line]. Agora SA, 2013-01-16. [dostęp 2013-03-24]. (pol.).
- ↑ BIP miasta i gminy Kłobuck. [dostęp 2013-03-24].
- ↑ Referendum w Mysłowicach: secesjoniści złożyli wniosek u wojewody. Chcą stworzyć nową gminę.
- ↑ Referendum w Mysłowicach:secesjoniści złożyli wniosek, tym razem w Urzędzie Miasta. Chcą nowej gminy.
- ↑ Stowarzyszenie na rzecz utworzenia Gminy w Hucie Dąbrowa. starostwolukow.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-14)].
- ↑ Czy powstanie 15 Gmina w naszym Powiecie?
- ↑ Mieszkańcy chcą utworzyć nową gminę, radni nie zgodzili się na referendum.
- ↑ Świerklany i Jankowice jednak osobno?
- ↑ Separacja Jankowic i Świerklan?. [dostęp 2012-08-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-09)].
- ↑ Utworzenie suwerennej Gminy GRABÓWKA.
- ↑ Radni nie zgodzili się na referendum w sprawie podziału gminy.
- ↑ Supraśl chce zablokować secesję Grabówki.
- ↑ Do sądu o referendum.
- ↑ Ponad 1,6 tys. podpisów za referendum w sprawie utworzenia nowej gminy trafiło na biurko burmistrza Supraśla.
- ↑ Mieszkańcy okolic Łagiewnik zbierają podpisy.
- ↑ Mieszkańcy okolic Łagiewnik zebrali 300 podpisów pod wnioskiem o utworzenie nowej gminy.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Interaktywna mapa szacunkowych dochodów podatkowych gmin w 2014 roku (forsal.pl)
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom II: gmina, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 618 .
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.