Francis Bacon (filozof)
![]() Paul van Somer, Portret Francisa Bacona, 1617 | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
filozof, polityk, prawnik, eseista |
![]() |
Francis Bacon, 1. wicehrabia St Albans (ur. 22 stycznia 1561 w Londynie[1], zm. 9 kwietnia 1626 w Highgate) znany także jako Bakon Werulamski (ang. Bacon, Lord Verulam) – angielski filozof, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli filozofii doby odrodzenia i baroku, eseista, polityk oraz prawnik. Uchodzi za jednego z twórców nowożytnej metody naukowej opartej na eksperymencie i indukcji[2]. Jest też uważany za jednego z twórców empiryzmu.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Syn wysokiego dostojnika dworu królewskiego, F. Bacon z czasem sam zyskał godność lorda kanclerza[3]. Początkowo zajmował się odnową nauk, jednak jego aspiracje polityczne i światowe były znacznie silniejsze niż naukowe. Studiował w Trinity College na Uniwersytecie Cambridge. Studiował też nauki dyplomatyczne w Paryżu, potem rozpoczął karierę prawniczą. W 1595 r. został członkiem parlamentu, 9 lat później doradcą prawniczym króla Jakuba I Stuarta, następnie naczelnym prokuratorem państwa, lordem kanclerzem i baronem Verulam, aż w 1621 r. wicehrabią St Albans. W wyniku oskarżenia go o przekupstwo został ukarany wysoką grzywną, zakazano mu zasiadania w parlamencie[4]. Bacon bronił się, że brał łapówki od wszystkich stron i nie wpływały one na jego decyzje[5]. Niektórzy badacze twierdzą, że praktyka pobierania łapówek była wówczas powszechna a zachowanie Bacona nie odbiegało od zachowania innych polityków[5]. W okresie wycofania z życia publicznego jego sekretarzem był Thomas Hobbes[5]. W 1626 r. Bacon zaziębił się robiąc eksperymenty na śniegu i zmarł[potrzebny przypis].
Głównym dziełem Bacona jest Novum Organum (1620)[3]. Sam tytuł wskazuje na to, że autor świadomie przeciwstawiał swój sposób pojmowania nauki, metody naukowej, takiemu ich rozumieniu, które legło u podstaw Organonu (zbioru prac z zakresu logiki) Arystotelesa. Innym ważnym utworem Bacona jest jego utopia — Nowa Atlantyda (1627)[3].
Jego dzieło De dignitate et augmentis scientiarum libri ix umieszczone zostało w index librorum prohibitorum dekretem z 1668 roku[6].
Klasyfikacja nauk
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Bacon_-_Sylva_sylvarum%2C_1658_-_3887855_301161_00006.tif/lossy-page1-220px-Bacon_-_Sylva_sylvarum%2C_1658_-_3887855_301161_00006.tif.jpg)
Bacon chcąc objąć w swoich dociekaniach cały zakres nauki, pojmowanej przez niego bardzo szeroko, dokonał przygotowawczego podziału nauk. Podzielił je na trzy grupy ze względu na odpowiadające im władze duszy.
- historia – pamięć (wszelki opis jednostkowych faktów)
- poezja – wyobraźnia
- filozofia – rozum (wszelkie poznanie ogólne – Bóg, przyroda, człowiek)
Bacon nie zajmował się obszernie istnieniem Boga, zakładając, że jest to sprawa wiary. Uważał, że poznanie Boga za pomocą filozofii jest niemożliwe.
Filozofia przyrody
[edytuj | edytuj kod]Bacon dokonuje dwóch podziałów filozofii przyrody. Według pierwszego podziału wyróżniamy:
- filozofię spekulatywną – za pomocą której poznajemy prawa przyrody
- filozofię operatywną – za pomocą której stosujemy prawa przyrody
Zgodnie z drugim podziałem filozofia przyrody dzieli się na:
- fizykę – naukę o tym, jak rzeczy są zbudowane i jak powstają
- metafizykę – naukę o tym, jaka jest ich istota i cel
Filozofia człowieka
[edytuj | edytuj kod]- antropologia – o jednostkach ludzkich. Obejmuje naukę o ciele i duszy człowieka. Z duszą wiązał Bacon logikę (naukę o myśli poznającej prawdę) i etykę (naukę o woli skierowanej ku dobru)
- polityka – o społeczeństwie
„Tyle mamy władzy, ile wiedzy”
[edytuj | edytuj kod]Bacon wyżej cenił wiedzę praktyczną niż czysto teoretyczną. Nauka miała przyczyniać się do poprawy życia człowieka poprzez dawanie mu nowych mocy i wynalazków. Dzięki poznaniu mechanizmów przyrody człowiek będzie mógł zapanować nad nią[7]. Z tego powodu Bacon cenił ze wszystkich nauk najwyżej przyrodoznawstwo – było najbliższe temu celowi.
Był pod bardzo silnym wrażeniem trzech wynalazków: druku, kompasu i prochu strzelniczego. Uważał, że to one zrewolucjonizowały świat na lepsze.
Jego zdaniem nauka kontemplacyjna była nieskuteczna. Chodzi o to, by zbadać przyrodę, a nie rozmawiać o niej. Z tego powodu za najważniejsze narzędzie nauki Bacon uznał eksperyment.
Empiryzm Bacona
[edytuj | edytuj kod]Bacon rozwinął metodologię empiryzmu. Zamierzał stworzyć taką metodę, która pozwoli odkryć stałe właściwości rzeczy. Poświęcił temu Novum Organum (1620)[8], mające w założeniu być tomem wielkiej pracy reformującej całokształt nauki Instauratio Magna (nie dokończonej).
Bacon za wyjątkowo bezużyteczne narzędzie nauki uznał sylogizm. Zdaniem Bacona trzeba operować doświadczeniem, a nie założeniami. Metodzie sylogizmu Bacon przeciwstawia indukcję – stopniowe uogólnianie wiedzy, zamiast natychmiastowego układania ogólnych twierdzeń na podstawie danych zmysłowych. Właśnie dlatego Bacon twierdził, że „umysłowi ludzkiemu nie trzeba skrzydeł, lecz ołowiu”.
Bacon nie negował znaczenia rozumu w poznaniu. Rozum i zmysły muszą ze sobą współpracować. Taka współpraca daje pewność wiedzy.
Teoria złudzeń
[edytuj | edytuj kod]Bacon uważał, że umysł ludzki jest podległy różnego rodzaju złudzeniom (łac. idola z gr. eídōlon 'widmo; obraz')[9] i warunkiem reformy nauki jest wyzwolenie umysłu od owych błędów i złudzeń[10]. Wyróżnił on cztery rodzaje takich złudzeń (jest to tzw. teoria idoli):
- złudzenia plemienne (idola tribus) – wynikające z natury ludzkiej i wspólne wszystkim ludziom; należy do nich antropomorfizm i doszukiwanie się celowości w świecie; „Idole plemienia mają swe źródło w samej naturze ludzkiej, w samym plemieniu, czyli rodzie ludzkim. Fałszem bowiem jest twierdzenie, że zmysły ludzkie są miarą rzeczy. Przeciwnie, wszystkie percepcje, zarówno zmysłowe, jak i umysłowe, są dostosowane do człowieka, a nie do wszechświata. Rozum ludzki podobny jest do zwierciadła, które będąc nierówne (dla promieni wysyłanych przez przedmioty) swoje właściwości na te przedmioty przenosi, przez co je zniekształca i zmienia.” (aforyzm XLI)
- złudzenia jaskini (idola specus), tak nazwane przez aluzję do platońskiej alegorii jaskini[11][12] – przesądy jednostek, spowodowane przez indywidualny wpływ wychowania i środowiska; „Idole jaskini to złudzenia jednostki ludzkiej. Albowiem każda jednostka ma pewnego rodzaju jaskinię, czyli pieczarę osobistą, która załamuje i zniekształca światło naturalne. A dzieje się to bądź na skutek właściwej każdemu jednostkowej jego natury, bądź na skutek wychowania i przestawania z innymi, bądź przez lekturę książek i autorytet osób, które się czci i podziwia.” (aforyzm XLII)
- złudzenia rynku (idola fori) – powodowane przez niedokładność, nieadekwatność i wieloznaczność pojęć, niedoskonałość języka; „zły i niezręczny dobór wyrazów w dziwny sposób krępuje umysł. I ani definicje, ani objaśnienia, którymi uczeni w niektórych sprawach zwykle zabezpieczają się i bronią, żadną miarą nie poprawiają stanu rzeczy. Słowa całkowicie zadają gwałt rozumowi, wszystko mącą i przywodzą ludzi do niezliczonych jałowych kontrowersji i wymysłów” (aforyzm XLIII) „najwięcej kłopotu sprawiają idole rynku, które wkradły się do rozumu na skutek związku ze słowami i nazwami. Ludzie bowiem wierzą, że ich własny rozum rządzi słowami; lecz zdarza się także, że słowa swoją siłę odwracają i oddziałują na rozum.” (aforyzm LIX)
- złudzenia teatru (idola theatri) – powodowane przez błędne spekulacje filozoficzne, których wyniki są przyjmowane na mocy autorytetu. „idole, które weszły do umysłów ludzkich z rozmaitych doktryn filozoficznych, a także z przewrotnych prawideł dowodzenia; nazywamy je idolami teatru. Albowiem ile wynaleziono i przyjęto systemów filozoficznych, tyle, naszym zdaniem, stworzono i wystawiono sztuk, które przedstawiają urojone i dla sceny wymyślone światy” (aforyzm XLIV) „idole teatru nie są wrodzone i nie wkradają się do rozumu, lecz przedostają się całkiem otwarcie i zostają przejęte ze scenariuszy doktryn (filozoficznych) i przewrotnych reguł dowodzenia.” (aforyzm LXI)[13]
Indukcjonizm eliminacyjny
[edytuj | edytuj kod]Człowiek może jednak usunąć owe złudzenia. Eksperyment wynagrodzi braki zmysłów, a indukcja złudzenia rozumu. Eksperyment, będąc podstawą poznania, nie może obejść się bez indukcji, ponieważ wymaga uogólnienia. Praca naukowa powinna przypominać pracę pszczół – ma zbierać i przetwarzać co zebrała. Właśnie indukcja ma spełnić zadanie przetwarzania danych. Zajmując się jakimś zjawiskiem, np. chłodem, należy dokonać zestawu trzech wypadków:
- wypadki, w których ta własność występuje (śnieg, wiatr) tablica obecności
- wypadki, gdzie tej własności nie ma (słońce, pustynia) tablica nieobecności
- zestawić wypadki, gdzie ta własność występuje w różnym natężeniu (zależność od szerokości geograficznej) tablica stopni
Zbieranie wypadków jest wstępem do właściwej indukcji, której celem jest znalezienie własności stale wiążących się z danym zjawiskiem. Stałe własności rzeczy są jej istotą (formą)
Wkład Bacona do rozwoju nauki
[edytuj | edytuj kod]Bacon przyczynił się do rozwoju i ukierunkowania nauki poprzez:
- Wyznaczenie konkretnych celów nauki
- Wypunktowanie złudzeń umysłu, ograniczających czyste poznanie
- Zaznaczenie wagi eksperymentu przy wyznaczaniu faktów
- Opracowanie indukcji potrzebnej do uogólnienia faktów
Za życia wzbudzał podziw, że będąc mężem stanu miał czas na filozofię. Po aferze i uwięzieniu został zapomniany. Przypomniano sobie o nim w XVIII wieku, a filozofowie uznali go za swego poprzednika. Kontynuatorzy to J.S. Mill i J. Herschel.
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]- 1597: Essays.
- 1959: wydanie polskie – Eseje.
- 1605: The Advancement of Learning.
- 1620: Novum Organon.
- 1955: wydanie polskie – Novum Organum.
- 1623: De dignitate et Augmentin Scientiarum.
- 1627: New Atlantis.
- 1954: wydanie polskie – Nowa Atlantyda.
- Szkice polityczno-etyczne (1909 i 2003)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Bacon Francis, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-10-03] .
- ↑ David Simpson: Francis Bacon (1561–1626). W: Internet Encyclopedia of Philosophy. 2012. [dostęp 2013-11-15].
- ↑ a b c Asmus 1969 ↓, s. 158.
- ↑ Aloysus Martinich: Hobbes: A Biography. Cambridge: Cambridge University Press, 2007, s. 65. ISBN 978-0-521-49583-7.
- ↑ a b c Martinich 2007 ↓, s. 65.
- ↑ Index librorum prohibitorum Ssmi D.N. Leonis XIII iussu et auctoritate recognitus et editus : praemittuntur constitutiones apostolicae de examine et prohibitione librorum, Rzym 1900, s. 55.
- ↑ Stephen Gaukroger: Francis Bacon and the Transformation of Early-Modern Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press, 2001, s. 16. ISBN 978-0-511-01778-0. (ang.).
- ↑ Tytuł dzieła nawiązywał do Organonu Arystotelesa.
- ↑ Słownik Wyrazów Obcych : idol zdr. od eidos 'wygląd; kształt, forma; postać'
- ↑ Asmus 1969 ↓, s. 159.
- ↑ В. В. Соколов: Европейская философия XV—XVIII вв.. Moskwa: Высшая школа, 1984, s. 216. Cytat: отзвук известного образа пещеры, фигурирующего в платоновском «Государстве». (ros.).
- ↑ Tatarkiewicz 2009 ↓, s. 28.
- ↑ Novum Organum tł. Jan Wikarjak (fragment). Spostrzeżenia o sile złudzeń przypominają potęgę słowa według antycznego filozofa Gorgiasza. Jakub Karpiński wymienia Bacona jako prekursora Alfreda Korzybskiego (Mowa do ludu. Szkice o języku polityki. szkic Mówi Warszawa dotyczący propagandy 1968 roku).
Dzieła o Baconie
[edytuj | edytuj kod]- W.F. Asmus: Twórcy filozofii burżuazyjnej F. Bacon i R. Kartezjusz. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 156-182. (pol.).
- Kazimierz Leśniak, Franciszek Bacon, Myśli i Ludzie 1961 i 1967
- Tadeusz Kotarbiński „Program Bacona”, Lwów 1932
- Mieczysław Maneli, Wiek XVI-XVIII : Bacon, Winstanley, 1960
- Michał Wiszniewski, Bacona metoda tłumaczenia natury i inne pisma filozoficzne, BKF 1976
- Władysław Tatarkiewicz: Franciszek Bacon. W: Władysław Tatarkiewicz: Historia filozofii. Wyd. 22. T. 2: Filozofia nowożytna do roku 1830. Warszawa: PWN, 2009, s. 25-30. ISBN 978-83-0115174-4. (pol.).
- Bertrand Russell, Dzieje zachodniej filozofii
- Adam Sikora, Od Heraklita do Husserla
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Polskojęzyczne
Stanisław Kamiński, Bacon Francis, Powszechna Encyklopedia Filozofii, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl [dostęp 2024-05-05].
- Novum Organum, fragmenty wybrane tłum. Jan Wikarjak.
- Dzieła Francisa Bacona w bibliotece Polona.
- Anglojęzyczne
- Biogram w bazie danych absolwentów Uniwersytetu Cambridge
- Jürgen Klein , Francis Bacon, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 7 grudnia 2012, ISSN 1095-5054 [dostęp 2017-12-30] (ang.).
- David Simpson , Francis Bacon, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27] (ang.).
Bacon, Francis (1561–1626) (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-08].
- ISNI: 0000000121265700
- VIAF: 31992319
- ULAN: 500330565
- LCCN: n79100235
- GND: 118505696
- NDL: 00432019
- LIBRIS: 97mppcxt4bcc665
- BnF: 11889812q
- SUDOC: 026699982
- SBN: CFIV005524
- NLA: 36562635
- NKC: jn20000600553
- BNE: XX1165928
- NTA: 068482817
- BIBSYS: 90543231
- CALIS: n2004342626
- CiNii: DA00820580
- Open Library: OL23720A
- PLWABN: 9810653191705606
- NUKAT: n95400429
- OBIN: 990
- J9U: 987007258030905171
- PTBNP: 5547
- CANTIC: a10044589
- LNB: 000036028
- NSK: 000051708
- BNA: 000026113
- CONOR: 10514787
- BNC: 000071625
- ΕΒΕ: 64697
- BLBNB: 000605984
- KRNLK: KAC199601309
- LIH: LNB:V*19299;=BQ
- RISM: people/30067057
- PWN: 3873147
- Britannica: biography/Francis-Bacon-Viscount-Saint-Alban
- Treccani: francesco-bacone, la-rivoluzione-scientifica-i-protagonisti-francis-bacon_(Storia-della-Scienza)
- Universalis: bacon-chancelier-francis
- SEP: francis-bacon
- БРЭ: 1892948
- NE.se: francis-bacon
- SNL: Francis_Bacon_-_filosof
- VLE: francis-bacon
- Catalana: 0006559
- DSDE: Francis_Bacon_-_engelsk_filosof,_jurist_og_politiker
- Hrvatska enciklopedija: 5105
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.