Florian Czarnyszewicz
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Narodowość | |
Język | |
Dziedzina sztuki | |
Epoka | |
Ważne dzieła | |
Florian Czarnyszewicz (ur. 2 lipca 1900[1] w chutorze Tuczy[2] lub we wsi Przesieka koło Kliczewa[3][4], zm. 18 sierpnia 1964 w Villa Carlos Paz) – polski prozaik emigracyjny opisujący dzieje polskiej szlachty zagrodowej znad Berezyny w kontekście kulturowym wschodnich Kresów Rzeczypospolitej z początków XX w. Jego pierwszą i najważniejszą powieścią są Nadberezyńcy.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Nadberezyncy2.jpg/240px-Nadberezyncy2.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Tuczy_2019.jpg/240px-Tuczy_2019.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Peraseka_mohilki.jpg/240px-Peraseka_mohilki.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/%D0%9A%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E._%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%2C_56.jpg/240px-%D0%9A%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E._%D0%92%D1%83%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%2C_56.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Pano_centro.jpg/240px-Pano_centro.jpg)
Pisarz pochodził z okolic Bobrujska. Był jednym z pięciorga dzieci Franciszka Czarnyszewicza i Apolonii z domu Miluta[5]. Czarnyszewiczowie należeli do szlachty zagrodowej osiadłej od wieków na ziemiach pomiędzy Berezyną a Dnieprem, wchodzących w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, które w okresie zaborów powszechnie były zwane ziemiami zabranymi, a po traktacie ryskim znalazły się po stronie sowieckiej. W 1859 roku zgodnie z rosyjskim prawem potwierdzili swoje szlachectwo[6].
Urodził się i spędził dzieciństwo w chutorze Tuczy (ros. Тучи, biał. Тучы), a swoją młodość w zaścianku Przesieka (ros. Пересека, Pieriesieka, biał. Перасека), leżącym kilka kilometrów na wschód od Kliczewa w guberni mińskiej[7][3]. Ukończył 4-klasową rosyjską powszechną szkołę miejską (городскоеучилище), prawdopodobnie w Kliczewie (lub Bobrujsku). Naukę polskiej pisowni zawdzięczał, jak wspominał, „domorosłym nauczycielom tajnych polskich szkółek”, w których też później nauczał[8]. Najstarszym zachowanym utworem literackim z czasów szkolnych jest wydrukowany w 1911 roku w „Naszej Niwie”, w języku białoruskim, wiersz pt. Chrystos Uwaskros (Chrystus Zmartwychwstał).
Jego dzieciństwo i młodość przypadły na czasy polskiego odrodzenia narodowego, które nastąpiło po ukazie carskim z 1906 r. znoszącym zakaz nabywania ziemi przez Polaków na ziemiach zabranych oraz zakaz nauczania języka polskiego (również we własnym domu) i przywróciły swobody religijne w stosunku do dyskryminowanych katolików. Szybko jednak odrodzenie narodowe przerwał wybuch wojny w 1914 r., a przede wszystkim rewolucji w 1917 r. Ostateczną zagładę „świata szlachty zagrodowej” przyniosła operacja polska NKWD w latach 1937–1938.
Uczestniczył jako wywiadowca w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku, z której przeżycia zostały wykorzystane w autobiograficznych wątkach późniejszych Nadberezyńców. Po traktacie ryskim, gdy jego mała ojczyzna znalazła się pod władzą bolszewicką przeniósł się do Wilna i pracował w policji.
W 1924 r. wyemigrował do Argentyny gdzie pracował przez 30 lat jako robotnik w rzeźni w miasteczku Berisso w pobliżu miasta La Plata. Dużym wysiłkiem wybudował dom w Villa Carlos Paz w malowniczej, górskiej okolicy prowincji Córdoba, w którym zamieszkał w 1956 r. wraz z żoną i córką. Był działaczem Związku Polaków w Argentynie[9]. Zmarł 18 sierpnia 1964 roku w Villa Carlos Paz i tam również został pochowany[10].
Literacko debiutował późno, jako czterdziestolatek, wydaną w 1942 r. autobiograficzną powieścią Nadberezyńcy. Książka pomimo znakomitych recenzji (m.in. używano porównań typu »Wojna i Pokój« naszych polskich kresów), z powodu II wojny światowej i cenzury wprowadzonej przez powojenną władzę komunistyczną, nigdy nie weszła do kanonu literatury polskiej.
Paulina Subocz-Białek i Ireneusz Staroń w książce Poza mapą. O „Nadberezyńcach” Floriana Czarnyszewicza pisali o tej wielkiej powieści następująco:
to prawdziwy „biały kruk” nie tylko literatury kresowej, lecz także wielkich, epickich powieści XX wieku. To zapis poświadczony biografią tysięcy krajan, tytułowych Nadberezyńców, mówiących często z pół-białoruska i przenikniętych mocno ideą jagiellońskiej Rzeczypospolitej[11].
Nadberezyńcami, książką, która była debiutem autora zachwycali się tacy krytycy literaccy jak: Melchior Wańkowicz, Michał Kryspin Pawlikowski, Czesław Miłosz, Jerzy Stempowski, Józefa Radzymińska, Maria Czapska, Józef Czapski.
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]- 1942 – Nadberezyńcy
- 1953 – Wicik Żywica
- 1958 – Losy pasierbów
- 1963 – Chłopcy z Nowoszyszek
Ciekawostki
[edytuj | edytuj kod]Brat Floriana Czarnyszewicza, Feliks, był dziadkiem muzyka zespołu Aerosmith Stevena Tylera oraz pradziadkiem aktorki Liv Tyler[12].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom 10, Warszawa 2008
- ↑ Сяргей Трафілаў Дед знаменитого рокера Стивена Тайлера был родом из-под Кличева и шпионил против большевиков, 16.07.2019, Komsomolska Prawda
- ↑ a b Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138), str. 107
- ↑ Antoni H. Wróbel, Materiały do bibliografii polonijnej w Argentynie [w:] „Przegląd Polsko – Polonijny” nr 3 z 2012
- ↑ Florian Czarnyszewicz na myheritage.pl
- ↑ Alfabetyczny spis rodzin szlachty guberni mińskiej na dzień 1 lipca 1903 roku, Drukarnia Guberniana, Mińsk, 1903 r.
- ↑ Syn ziemi kresowej, „Głos Polski” z 24.09.1965, nr 2998, Buenos Aires
- ↑ Maciej Urbanowski, Arcydzieło nieznane, https://web.archive.org/web/20140202165616/http://www.rp.pl/artykul/502706.html?p=1
- ↑ Sitio no disponible en este momento. Intente más tarde [online], upranet.com.ar [dostęp 2021-07-11] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-19] .
- ↑ Uroczystości na cmentarzach w Toledo i Villa Carlos Paz - Polska w Argentynie - Portal Gov.pl [online], Polska w Argentynie [dostęp 2023-07-14] (pol.).
- ↑ Poza mapą. O „Nadberezyńcach” Floriana Czarnyszewicza Paulina Subocz-Białek , Ireneusz Staroń [online], Ksiegarnia Wydawnictwa Arcana [dostęp 2020-08-21] .
- ↑ Rockman z Aerosmith i gwiazda Hollywood to potomkowie „Nadberezyńców” [online], Kresy24.pl - Wschodnia Gazeta Codzienna [dostęp 2023-08-18] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138) listopad/grudzień 2017
- Lesław M. Bartelski: Polscy pisarze współcześni 1939–1991: Leksykon. PWN. ISBN 83-01-11593-9.
- Krzysztof Wojciechowski, Chłopcy z Nowoszyszek: http://www.kresy.pl/publicystyka,omowienia?zobacz/chlopcy-z-nowoszyszek
- Paulina Subocz-Białek, Ireneusz Staroń, Nostalgiczna pieśń powrotu. O twórczości Floriana Czarnyszewicza, Instytut Literatury, Kraków 2020
- Paulina Subocz-Białek, Ireneusz Staroń, Poza mapą. O „Nadberezyńcach” Floriana Czarnyszewicza, Arcana, Kraków 2020
- Юрый Тамковіч "Надбярэзінская шляхта" ("Наша гісторыя" (1(30)-2021)
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.