शीतयुद्ध
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/NATO_vs._Warsaw_%281949-1990%29.svg/440px-NATO_vs._Warsaw_%281949-1990%29.svg.png)
दोस्रो विश्वयुद्ध पछि संयुक्त राज्य अमेरिका तथा सोभियत सङ्घ को बिच उत्पन्न तनावको स्थितलाई शीत युद्ध को संज्ञा दिइएको थियो।
शीतयुद्धको अर्थ
[सम्पादन गर्नुहोस्]दोस्रो विश्व युद्ध सकिएपछि सन् १९४५ देखि १९८९ को बीचको समयमा संसार दुई ध्रुवमा बाँडिएको थियो । ती दुई ध्रुवको नेतृत्व अमेरिका र सोभियत सङ्घले गरेका थिए । शीतयुद्ध शब्दको प्रयोग अमेरिका र सोभियत सङ्घबीच त्यो समयमा रहेको तनावपूर्ण सम्बन्धलाई लिएर गरिन्छ । परमाणु युद्धको आशंकामा दुवै पक्ष कहिलै पनि सिधै युद्धमा होमिएनन् । तर त्यो समयमा करोडौं मानिस डरमा बाँच्न बाध्य रहे ।
इतिहासकार यसलाई सरकार संचालनका दुई व्यवस्था (पुँजीवाद र साम्यवाद)बीचको लडाईकारूपमा हेर्छन् । यसमा अमेरिकाले पुँजीवादी व्यवस्थाको प्रतिनिधित्व गरेको थियो भने रूसले साम्यवादी व्यवस्थाको । देश चलाउने तरिका दुवै देशको फरक थियो र दुवैलाई लाग्थ्यो की आफ्नो प्रणाली उत्कृष्ट छ । दुवै देश यो मान्न थालेका थिए की दोस्रो पक्ष आफ्नो व्यवस्था संसारभर लागु गराउने कोसिस गरिरहेको छ । यही नै तनावको सबैभन्दा ठूलो कारण थियो ।
सुरूवात
[सम्पादन गर्नुहोस्]सन् १९४५ मा दोस्रो विश्व युद्ध सकिनु त्यस्तो मोड थियो जसका कारण शीत युद्ध सुरू भयो । युद्धको समयमा अमेरिका र सोभियत सङ्घ एक अर्काका सहयोगी थिए र नाजी जर्मनी उनीहरूको साझा दुस्मन थियो । तर वास्तविकता यो थियो की युद्ध सकिएपछि नाजी जर्मनीको अस्तित्व सकियो । यो युद्धले यूरोपलाई छुट्टाइदिएको थियो र दुवै देश शक्तिशाली हुँदै गएका थिए ।
युद्ध सकिएपछि दुवै देश संसारलाई आ–आफ्नै तरिकाले चलाउन चाहान्थे । उनीहरूकाबीचमा युरोपलाई कसरी फुटाउने भन्ने बारेमा पनि ठूलो मतभेद थियो । यही कारण अमेरिका र सोभियत सङ्घको बीचमा दुश्मनी सुरू भएको हो । किनकी दुवै देश संसारमा आफ्नो दबदबा बढाउने होडमा अघि बढेका थिए ।
दुवै देशले आफ्ना सहयोगी देशको गठबन्धन बनाउन सुरू गरे । अमेरिका र पश्चिमी देशले मिलेर ‘नेटो’ गठन गरे । अर्को तर्फ सोभियत सङ्घलाई पूर्वी युरोपका पोल्यान्ड र हङ्गेरी जस्ता देशको समर्थन थियो । दुवै पक्षलाई एक अर्काले हमला गर्ने डर थियो । यसको नतिजा हतियार निर्माणमा भएको होडबाजीमा देखियो । उनीहरूले हतियारको भण्डार बढाउन सुरू गरे । ६० को दशकमा आइपुग्दासम्म अमेरिका र सोभियत सङ्घले आफ्नो तागत यतीसम्म बढाएका थिएकी उनीहरूको परमाणु मिसाइल महादेशको सिमा पार गरेर हमला गर्न सक्षम थिए । सन् १९६२ मा क्युबा मिसाइल संकटको दिनमा परमाणु युद्धको सम्भावना चरम थियो । संसारभर गृहयुद्धको स्थिति थियो । अमेरिका र सोभियत सङ्घको समर्थनमा अप्रत्यक्षरूपमा लड्नु समान्य झैं थियो ।
लिभरपुल जोन मुरिस युनिभर्सिटीका सिनियर लेक्चरर मेलकम क्रेग भन्छन्, ‘शीत युद्ध कहिलै शितल थिएन । दुवै शक्तिबीचको लडाईमा लाखौं मानिसको ज्यान गएको थियो । कम्बोडिया, कंगो, कोरिया, इथोपिया, सोमालिया जस्ता ठाँउमा शित युद्ध एक बर्बाद गरिदिने लडाई थियो ।’
अन्तराष्ट्रिय राजनीतिमा शीतयुद्धको प्रभाव
[सम्पादन गर्नुहोस्]यो पनि हेर्नुहोस्
[सम्पादन गर्नुहोस्]स्रोत
[सम्पादन गर्नुहोस्]सहभागीहरू र उल्लेखनीय तथ्याङ्कहरू · अष्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड, संयुक्त राज्य सुरक्षा सन्धि · नेटो · असंलग्न अभियान · दक्षिणपूर्व एशिया संधि संगठन · वार्सा सन्धि संगठन | |
१९४०स | याल्टा सम्मेलन · सञ्चालन अज्ञात · पोट्सडम सम्मेलन · गौजेनो इफेयर · भियतनाममा युद्ध (१९४५–१९४६) · ईरानको संकट 1946 · ग्रीक गृहयुद्ध · कोर्फ च्यानल दुर्घटना · जर्मनीमा नीतिको पुनर्स्थापना · पहिलो हिन्दचीन युद्ध · ट्रमन सिद्धान्त · एशियाई सम्बन्ध सम्मेलन · मार्शल प्लान · चेकोस्लोवाक वर्ल्ड यिनी फोटोज 1948 · टिटो-स्टालिन विभाजन · बर्लिन ब्लकड्रेड · पश्चिमी धोखाधडी · फलामे पर्दा · पूर्वी ब्लक · चिनियाँ गृहयुद्ध (दोस्रो चरण) |
१९५०स | कोरियाली युद्ध · १९५३ ईरानी 'कु' · पूर्वी जर्मनीको 1953 को उत्थान · 1954 ग्वाटेमेला कुपोरेट डेट · भियतनाम विभाजन · पहिलो ताइवान स्ट्रेट संकट · जिनेवा शिखर सम्मेलन (1955) · पोजनन्ना 1956 विरोध · हंगेरी क्रान्ति 1956 · स्वेज सङ्कट · स्पुत्न्न्निक संकट · दोस्रो ताइवान स्ट्रेट संकट · क्युबा क्रान्ति · भान्सा बहस · एशियाई-अफ्रिकी सम्मेलन · ईटाई संशोधन · म्याकर्तिवाद · ओपरेशन ग्लेडियो · हेलस्टीन सिद्धान्त |
१९६०स | कंगो संकट · चीन-सोभियत विभाजन · १९६० यू-२ घटना · बे अफ पिग्स आक्रमण · बर्लिन पर्खाल · क्युबा मिसाइल संकट · भियतनाम युद्ध · 1964 ब्राजीलियन कुर्सी डीटीटी · संयुक्त राज्य अमेरिका डोमिनिकन रिपब्लिक को (1965–1966) · दक्षिण अफ्रिका सीमा युद्ध · रोड्सियन बुश युद्ध · नयाँ अर्डरमा संक्रमण · डोमिनो सिद्धान्त · आषेआण घोषणा · लाओटिन गृह युद्ध · ग्रीक सैन्य कोन्टा को 1967–1974 · छ-दिनको युद्ध · उत्तेजनाको युद्ध · सांस्कृतिक क्रान्ति · भारत-चीन युद्ध · प्राग स्प्रिंग · गौलाश कम्युनिस्ट · चीन-सोभियत सीमा विवाद |
१९७०स | डिटेन्टे · परमाणु गैर-प्रसार सन्धि · जोर्डन मा कालो सेप्टेम्बर · कम्बोडियन नागरिक युद्ध · ऋएअल्पोलितिक · पिङ पङ कुटनीति · बर्लिनमा चार पावर सम्झौता · १९७२ निक्सन चीन भ्रमण · 1973 चिली को सेना डीटीटी · योम किपुर युद्ध · रणनीतिक शस्त्र सीमा वार्ता · अंगोला गृहयुद्ध · मोजाम्बिकन गृहयुद्ध · ओगेडेन युद्ध · चीन-अल्बेनियन् विभाजन · कम्बोडिया-भियतनाम युद्ध · चीन-भियतनाम युद्ध · ईरानी क्रान्ति · ओपरेशन कन्डक्टर · बाङ्लादेश स्वतन्त्रता युद्ध · कोरियाली एयरलाइन्स उडान 902 |
१९८०स | अफगानिस्तानमा सोभियत युद्ध · ईरान-इराक युद्ध · १९८० र १९८४ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक बहिष्कार · ठोसता (सोभियत प्रतिक्रिया) · छोन्त्रस · केन्द्रीय अमेरिकी संकट · ऋय़ाण · कोरियाली एयरलाइन्स उडान 007 · आर्चर सक्षम पार्नुहोस् 83 · स्टार वार्स · ग्रेनेडाको आक्रमण · जनताको शक्ति क्रांति · तियानानमेन स्क्वायरको विरोध 1989 · संयुक्त राज्य अमेरिका पानामा आक्रमण · बर्लिन पर्खालको पतन · संशोधन को 1989 · ग्लासनोस्त · पेरेस्त्रोइका |
१९९० को दशक | मङ्गोलिया मा लोकतांत्रिक क्रान्ति · जर्मन पुन: एकीकरण ((.)) यूगोस्लाभियाको विखण्डन · सोभियत विखण्डन · चेकोस्लोवाकियाको विखण्डन |
विदेशी नीति | ट्रमन सिद्धान्त · मार्शल प्लान · समावेश · आइजेनहावर सिद्धान्त · डोमिनो सिद्धान्त · केनेडी सिद्धान्त · शान्तिपूर्ण सहानुभूति · ओस्त्पोलितिक · जोनसन सिद्धान्त · ब्रेज्नेभ सिद्धान्त · निक्सन सिद्धान्त · ऊल्ब्रिच्त सिद्धान्त · कार्टर सिद्धान्त · रेगन डक्ट्रेन · रोलब्याक |
विचारधाराहरू | पूँजीवाद (शिकागो स्कूल · कीनेशियनवाद · मनिटरिज्म · नवशास्त्रीय अर्थशास्त्र · आपूर्ति-पक्ष अर्थशास्त्र · थैचरर · रेगनोमिक्स) · साम्यवाद मार्क्सवाद · (मार्क्सवाद-लेनिनवाद · लेनिनवाद · कास्त्रोवाद · युरो-साम्यवाद · ग्वेभारावाद · झुचे · बायाँ कम्युनिस्ट · माओवादी · स्टालिनवाद · टिटोवाद · पिङ-पङ कूटनीति ((.)) ट्रोत्स्क्यिस्म) · उदार लोकतान्त्रिक · सामाजिक लोकतान्त्रिक |
संगठनहरू | |
प्रचार | सक्रिय उपायहरू · ईश्वेस्तिअ · प्राभ्दा · रेडियो नि: शुल्क युरोप/रेडियो लिबर्टी · रातो घोडा · टि.ए.एस.एस · भ्वाइस अफ अमेरिका · रूसको आवाज |
दौडहरू | शस्त्र दौड · परमाणु हथियार दौड · अन्तरिक्ष दौड |
यो पनि हेर्नुहोस् | ब्रिंकनशिप · नाटो-रूस सम्बन्ध · सोवियत र रूसी सैनिक यूएस · सोभियत यूनियन – संयुक्त राज्य सम्बन्ध · यूएस-सोभियत सम्मेलन |
श्रेणी · पोर्टल · समयरेखा |
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.