Delni Wujězd
![]() | |||||
| |||||
gmejna: | Hamor | ||||
zagmejnowanje: | 2007 | ||||
wjesny předstejićer: | Frank Knobloch | ||||
wobydlerstwo: | 627 (30. nowembra 2020)[1] | ||||
přestrjeń: | 30 km² | ||||
wysokosć: | 132 metrow n.m.hł. | ||||
51.36333333333314.508888888889132
| |||||
póstowe čisło: | 02943 | ||||
předwólba: | 035728 | ||||
wotwodźene słowa: |
| ||||
Wujězdźanski hród | |||||
wikidata: Delni Wujězd (Q703140)
|
Delni Wujězd (němsce Uhyst/Spree, 1936–47 Spreefurt) je wjes w sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc a słuša ke gmejnje Hamor. Leži 132 m nad mórskej hładźinu při Sprjewi a Bjerwałdskim jězorje. Ma 627 wobydlerjow.[2]
Stawizny
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Prěnje historiske naspomnjenje jako Ugezd je z lěta 1418.[3] Za Serbstwo bě Wujězd wosebje wuznamny dla Gersdorffskeho předarskeho a wučerskeho seminara, kotryž běše so w Klukšu załožił a wot lěta 1745 we Wujězdźanskim „nowym hrodźe“ zaměstnjeny.
Přez wobzamknjenja Wienskeho kongresa přidźěli so dotal k Sakskej słušacy sewjerny dźěl Hornjeje Łužicy z Delnim Wujězdom w lěće 1815 Pruskej.
W februarje 1921 załožichu Wujězdźenjo serbske towarstwo „Zahrodka“ a dnja 11. meje 1924 tež sokołsku jednotu. Kaž wšěm serbskim towarstwam bu jemu w lěće 1937 jeho dźěławosć zakazana. W 1980tych lětach bu Wujězdźanskej Domowinskej skupinje čestne mjeno „Zahrodka“ spožčene, kotraž pak po přewróće swoju dźěławosć zastaji. Dnja 19. februara 2021, dokładnje sto lět po prěnjej „Zahrodce“, załoži skupina wobydlerjow z Delnjeho Wujězda a wokolnych wsow nowe towarstwo z mjenom „Zahrodka 1921“, kotrež přistupi krótko po tym Domowinje.
Posledni wobsedźer Wujězdźanskeho ryćerkubła, z 3670 hektarami jedne z najwjetšich w Hornjej Łužicy, bě Herbert Kluge, kotryž bu z rólnej reformu po Druhej swětowej wójnje wuswojeny.[4]
Wobydlerstwo
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Po statistice Arnošta Muki měješe Delni Wujězd we 1880tych lětach cyłkownje 460 wobydlerjow, z nich 385 Serbow (84 %) a 75 Němcow.[5] W cyłej Wujězdźanskej wosadźe chodźachu tehdy 1238 wosadnych k serbskej a 222 k němskej spowědźi.[6]
Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 45,1 %.[7]
Gmejna
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]W lěće 1974 so Tranje a Lipiny do Wujězda zagmejnowachu; 1978 sćěhowa – krótko do swojeho wotbagrowanja – Łućo. Po přewróće přidruži so při gmejnskej reformje 1994 hišće Manjow z wjesnym dźělom Rudej, tak zo słušachu nětko wšě wjeski Delnjowujězdźanskeje wosady tež do samsneje politiskeje gmejny. Hromadźe přińdźechu gmejnske dźěle w lěće 2007 k nowej wulkogmejnje Hamor, jeničce Lipiny běchu so hižo 1996 do Łaza přerjadowali.
-
Cyrkej
-
Skulptura
-
Wujězdźanski ludowy park
Wopon
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Wopon Delnjeho Wujězda nasta po Druhej swětowej wójnje a pokazuje karpa jako symbol za historiski wuznam rybarstwo w hatach wokoło wsy kaž tež z emblema Domowiny přewzaty lipowy sadźenk z třomi łopjenami jako symbol serbskeho ludu.
Kubłanje
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Za čas NDR měješe Delni Wujězd Polytechnisku wyšu šulu, do kotrejež chodźachu tež dźěći z Manjowa, Rudeje, Łuća, Šepšec, Tranjow, Bjerwałda a Sprjowjow. We 1980tych lětach wobdźěleše so hišće někak štwórćina šulerjow na serbskej wučbje. Po přewróće zwosta jenož hišće zakładna šula, kotraž bu pak po šulskim lěće 1996/97 tohorunja zawrjena.
Dźensa je najbliša zakładna šula w Hamorje. Přichodnej šuli ze serbskorěčnym poskitkom stej w Hućinje a Rakecach.
Wobchad
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]W Delnim Wujězdźe nadeńdźe so zastanišćo při železniskej čarje Wojerecy–Zhorjelc. Linija OE 64, tak mjenowany shuttle jězorina-Nysa, zwjazuje Wujězd z woběmaj městomaj.
Nimo toho wjedźe tež zwjazkowa dróha 156 (Budyšin–Běła Woda) přez wjes. Statna dróha S 108 zwjazuje Wujězd z Wojerecami.
Wosobiny
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]We Wujězdźe so narodźiłoj
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Jurij Šěrc (1634–74) – farar, kěrlušer
- Jan Handrij Wyrgač (1740–99) – presbyter bratrowskeje wosady
- Gustaw Mertin (1901–84) – hórnik, wjesnjanosta 1945–62, čłon Sakskeho krajneho sejma (SED); wopodstatni w februarje 1948 prěni Serbski zakoń w sejmje
We Wujězdźe skutkowali
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Friedrich Caspar z Gersdorfa (1699–1751) – zemjan, spěchowar šulskeho kubłanja mjez wjesnym ludom; wobsedźer Wujězdźanskeho hrodu
- Johann Gottfried Schmutz (1715–1798) – farar, słownikar a rěčnicar; wot 1744 do 1748 we Wujězdźanskej wosadźe
- Jurij Łahoda (1730–1817) – wučer a kantor, přełožowar; wot 1743 do 1750 šuler Wujězdźanskeho internata
- Handrij Suška (1795–1843) – seminarski wučer a organizator ludoweho šulstwa; 1816–25 nawoda Wujězdźanskeho wustawa
- Křesćan Kulman (1805–1869) – wučer, pedagog a spisowaćel; 1831–69 tu kantor a wučer
- Michał Domaška (1820–1897) – farar a pěsnjer; 1846–49 tu pomocny prědar
- Gustaw Julius Ryćer (1831–19..) – farar, sobuzałožer Serbskeje prědarskeje konferency w Pruskej; 1862–1909 we Wujězdźe
- Jan Lajnert (1892–1974) – wučer, basnik a spisowaćel; 1922–35 tu wučer
Hlej tež
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]Literatura
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- Uhyst an der Spree/Delni Wujězd. W: Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft (= Werte der deutschen Heimat. Zwjazk 67). 1. nakład. Böhlau, Köln/Weimar/Wien 2005, ISBN 978-3-412-08903-0, str. 164–168.
Žórła
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]- ↑ staw: 30. nowembra 2020; Podaća Hamorskeje gmejny na swojej webstronje
- ↑ 30. nowembra 2020; Podaća Hamorskeje gmejny na swojej webstronje
- ↑ Delni Wujězd w Digitalnym stawizniskim zapisu městnow Sakskeje (němsce)
- ↑ Uhyst. Delni Wujezd. 3. wudaće "Wujězdźanskich brošurow", 1979, str. 25
- ↑ Ernst Tschernik: Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung. Akademie-Verlag, Berlin 1954, str. 94. → wšě wjeski
- ↑ Arnošt Muka: Statistika Łužiskich Serbow. Wobličenje a wopisanje hornjo- a delnjo-łužiskeho Serbowstwa w lětach 1880–1885. Budyšin 1884–86, str. 177
- ↑ Ludwig Elle: Sprachenpolitik in der Lausitz. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1995, str. 250. [914 wobydlerjow, z nich 244 dorosćenych z aktiwnymi znajomosćemi serbšćiny, 56 z pasiwnymi, 112 serbskich dźěći a młodostnych, 502 bjez znajomosćow] → wšě wjeski
Wotkaz
[wobdźěłać | žórłowy tekst wobdźěłać]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/12px-Commons-logo.svg.png)
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.