Хачкар
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Haghpat_Amenaprkich.jpg/220px-Haghpat_Amenaprkich.jpg)
Хачка́р (арм.: խաչքար, даслоўна «крыж-камень») — помнікі армянскай архітэктуры, якія ўяўляюць сабой каменную стэлу з разьбянай выявай крыжа. На тэрыторыі Арменіі налічваюць больш за 50 000 хачкараў, кожны з якіх мае свой непаўторны кшталт, хоць усе ўзоры падпарадкаваныя адзінаму стылю. Традыцыйнае майстэрства выразання гэтых камянёў перадаецца з пакалення ў пакаленне і захавалася ў Арменіі і армянскай дыяспары да нашых дзён.
У лістападзе 2010 года майстэрства стварэння хачкараў было ўнесенае ў рэпрэзентацыйны спіс нематэрыяльнай спадчыны ЮНЕСКА з фармулёўкай «Сімволіка і майстэрства хачкараў, армянскія каменныя крыжы»[1].
Раней
[правіць | правіць зыходнік]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Khatchkar_at_Goshavank_Monastery_in_Armenia.jpg/220px-Khatchkar_at_Goshavank_Monastery_in_Armenia.jpg)
У дагістарычны перыяд у гарах, ля вытокаў рэк, ля межаў паселішчаў, ля дарог узводзіліся каменныя стэлы — «вішапы» — якіх пакрывалі разьбой з выявамі птушак, скур і галоваў баранаў, клінапісамі. Гэтыя стэлы сталі папярэднікамі хачкараў.
У эпоху Урарту цары ўсталёўвалі вертыкальныя каменныя пліты, якія паведамлялі свету пра іхнія заваяванні і законы[2]. Падобныя стэлы ставіліся таксама ў эліністычны перыяд першай дынастыі армянскіх цароў Арташэсідаў. У той час ужо існавала тэхналогія будаўніцтва хачкараў: на пастаменце — масіўным каменным блоку — выдзёўбвалі адтуліну, куды вертыкальна ўстаўлялі камень з ужо нанесенымі на яго надпісамі і ўзорамі.
Урарцкія і эліністычныя помнікі сталі азнакай першых хрысціянскіх хачкараў, якія з’явіліся ў раннім Сярэднявеччы, адразу па прыняцці хрысціянства. Гэта былі круглыя або васьмісьценныя калёны і квадратныя ў сячэнні слупы, у якіх былі ўрэзаныя крыжы, а зверху таксама ўвенчаныя аб’ёмнымі крыжамі. Найстаражытнейшы хачкар на тэрыторыі Арменіі, які захаваўся да нашага часу, датаваны 879 годам[3] і прысвечаны царыцы Катранідзэ, жонцы караля Ашота I.
Найбольшага росквіту майстэрства выразання хачкараў дасягнула ў XII—XIV стагоддзях. З мангольскім уварваннем мастацтва заняпала, аднак ізноў адрадзілася ў XVI—XVII стагоддзях, хоць ужо і не дасягнула былога ўзроўню.
Сучаснасьць
[правіць | правіць зыходнік]Найлепшымі прыкладамі мастацтва лічацца наступныя тры творы:
- хачкар у Гегардзе, выразаны ў 1213. Аўтарамі, магчыма, з’яўляюцца майстры Тымат і Мкітар
- хачкар Святога збавення ў Агпаце, выразаны ў 1273 майстрам Ваграмам
- хачкар у Гашаванку, выразаны ў 1291 майстрам Пагосам
Па Другой сусветнай вайне майстэрства стварэння хачкараў дзякуючы армянскай дыяспары распаўсюдзілася па свеце. Напрыклад, армянская супольнасць у Польшчы ўсталявала хачкары ва Уроцлаве, Кракаве і Эльблонгу ў памяць пра ахвяр армянскага генацыду.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Noratus_Khachkars6.jpg/220px-Noratus_Khachkars6.jpg)
Асобныя экзэмпляры хачкараў дэманструюцца ў Гістарычным музэі Ерэвана і ля сабору ў Эчміядзіне. Найбольшая калекцыя захаваных асобнікаў хачкараў у Арменіі знаходзіцца на заходнім узьбярэжжы возера Севан, на Нарадускіх могілках, дзе можна ўбачыць каля 900 надмагільных камянёў розных эпохаў і стыляў. Тым ня меней, найбольшае сабранне хачкараў да нядаўнай пары існавала па-за межамі Арменіі, у Нахічэванскай Аўтаномнай Рэспубліцы Азербайджана. На пераломе XX—XXI стагоддзяў могілкі былі знішчаныя азербайджанскімі ўладамі.
Апісанне
[правіць | правіць зыходнік]Хачкары вырабляюць з базальта, які мала падлягае разбурэнню. Часта сустракаюцца і хачкары з туфа, паколькі ён легкі для апрацоўкі. У рабоце з камянём майстры ўжываюць разцы, зубілы, завостраныя пёры і малаткі.
Вышыня помнікаў дасягае 1,5 метра. У іх цэнтры выразаецца ўзорысты крыж на фоне сонца або кола вечнасці. На астатняй паверхні камяню выразаюць іншыя раслінна-геаметрычныя фігуры, выявы святых і жывёл.
Гатовыя камяні ўсталёўваюцца на прызначаныя ім месцы падчас невялікай рэлігійнай цырымоніі.
Галерэя
[правіць | правіць зыходнік]-
Хачкар з мысу Наратус (996); цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
-
Хачкар XI стагоддзя ў царкве святой Рыпсімэ, Эчміядзін
-
Хачкар у Санаінскім манастыры (1215)
-
Хачкары XIII—XIV стагоддзяў у Агарцынскім манастыры
-
Адзін з хачкараў (1576), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
-
Адзін з хачкараў (1601), вывезены з могілак у Джульфе перад іх знішчэннем. Цяпер захоўваецца ў Эчміядзінскім манастыры
-
Хачкар у Мінску на Вайсковых могілках
-
Помнік ахвярам армянскага генацыду ў французскім Шарантон-ле-Поне (XX стагоддзе)
-
Хачкар сучаснага тыпу ў Новым Садзе, Сербія
-
Падвойныя хачкары Мемарыяла Звона-Вежы ў Дадзіванскім манастыры, Нагорны Карабах
-
Хачкар у Каўнасе, Літва
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]- Высокі крыж
- Кельцкі крыж
Зноскі
- ↑ Armenian cross-stones art. Symbolism and craftsmanship of Khachkars (англ.). UNESCO (14 верасня 2012).
- ↑ Скульптура — искусство средневековой Армении (руск.). flutEric.info (14 верасня 2012).
- ↑ Мемориальные памятники средневековой Армении Хачкары IX—XIII веков / Академия наук Армянской ССР, Институт археологии и этнографии. — Ер.: Изд. АН Арм. ССР, 1984. — С. 13.
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- Токарский Н.М. Архитектура Армении IV—XIV вв.. — Ереван, 1961.
- Шагинян А.Н. Армянские хачкары (крестные камни) и их надписи (IX—XIII вв.). Автореф. канд. дис.. — Ереван, 1970.
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Хачкар
- khachkar.am (арм.)
- Хачкар — символ веры, памяти, патриотизма(недаступная спасылка)
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.