Веды
Веды | |
---|---|
![]() | |
Вывучаецца ў | эпістэмалогія, theory of knowledge[d], sociology of knowledge[d] і філасофія |
Аб’яднанне | спіс у кваліфікатарах[d] і спіс у кваліфікатарах[d] |
Процілегла | ignorance[d] |
![]() |
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Knowledge-Reid-Highsmith.jpeg/220px-Knowledge-Reid-Highsmith.jpeg)
Ве́ды — вынік пазнання прадметаў і з’яў рэчаіснасці, правільнае яе адлюстраванне ў свядомасці чалавека. Як ідэальнае выражэнне ў знакавай форме аб’ектыўных уласцівасцей і сувязей свету, прыроды і грамадства, веды з’яўляюцца перадумовай і непасрэднай мэтай працэсу пазнання, авалодання вопытам і разуменнем, неабходнымі для спасціжэння аб’ектыўнай ісціны і стваральна-творчай дзейнасці людзей. У ходзе гэтага працэсу ажыццяўляецца пераход ад няведання да ведаў, ад аднаго узроўню пазнання да другога, больш высокага і дасканалага.
Правілы і нормы грамадскіх паводзін, умельствы і навыкі перадаюцца з пакалення ў пакаленне сродкамі народнай педагогікі (традыцыі, звычаі, вусная народная творчасць, сямейнае выхаванне і інш.). Веды чалавек набывае ў школе, ВНУ, у практычнай дзейнасці. Роля ведаў расце ў сувязі з камп’ютэрызацыяй усіх сфер вытворчай і духоўна-культурнай дзейнасці.
Прырода ведаў
[правіць | правіць зыходнік]Даследаванне прыроды ведаў пачалося ў антычнай філасофіі, якая аддзяляла свет вечных і нязменных сутнасцей — ідэй або форм ад невыразнага і няўстойлівага свету з’яў. Арыстоцель і Платон лічылі, што веды можна мець толькі аб сапраўдным існым («свеце па ісціне»), а зменлівы пачуццёвы вопыт («свет па меркаванні») з’яўляецца крыніцай ілюзій, меркавання і веры.
Імануіл Кант на аснове аналізу структуры і межаў навуковага пазнання аддзяляў веды ад веры, меркавання, спекулятыўнага мыслення і такіх форм свядомасці, як міф, мова, мастацтва.
Георг Вільгельм Фрыдрых Гегель зыходзіў з таго, што духоўнае развіццё індывіда паўтарае стадыі самапазнання безасобаснага (сусветнага, аб’ектыўнага) духу, пачынаючы з акта вызначэння пачуццёва дадзеных «рэчаў» і канчаючы «абсалютным веданнем», якое абумоўлівае ўнутранае развіццё ўсіх частак духоўнай культуры чалавецтва — навукі, маралі, рэлігіі, мастацтва і інш. Рацыянальныя элементы гэтага падыходу ўвайшлі ў марксісцкую канцэпцыю ведаў, паводле якой яны — прадукт гістарычнага развіцця і адлюстравання, характэрнага для ўсіх форм практычнага і духоўнага засваення свету.
Прадстаўнікі крытычнага рацыяналізму падкрэслівалі цэласнасць навуковых ведаў разглядалі іх як непарыўны крытычны дыялог паміж рознымі тыпамі навуковых тэорый, паміж навукай і ненавукай. Паводле М. Шэлера, веды — гэта акт узыходжання і саўдзелу (любові), які суправаджаецца імгненным спасціжэннем вышэйшай каштоўнасці аб’екта; адваротны шлях ад вышэйшай да ніжэйшай каштоўнасці — нянавісць. А І. Кант сфармуляваў «закон трох стадый» гістарычнага развіцця, паводле якога ўсё думкі людзей праходзяць тры станы: тэалагічны (рэлігія), метафізічны (філасофія) і «пазітыўнага сінтэзу» (навука).
Пазнавальная роля ведаў узрастае з камп’ютэрызацыяй усіх сфер вытворчай і духоўна-культурнай дзейнасці, што дазваляе перадаваць, захоўваць, кадзіраваць і пераўтвараць разнастайную і багатую інфармацыю, ствараць спецыяльныя банкі даных, экспертныя сістэмы і інш. Працэсы атрымання, абгрунтавання і практычнай рэалізацыі ведаў вывучаюцца логікай, метадалогіяй, гнасеалогіяй, псіхалогіяй, а таксама спецыяльнымі навуковымі дысцыплінамі (навуказнаўства, сацыялогія ведаў, інфарматыка, кагнітыўная інжынерыя).
Разнастайнасць форм ведаў
[правіць | правіць зыходнік]Адрозніваюць веды данавуковыя (звычайныя), што канстатуюць факты і вызначаюць штодзённыя паводзіны чалавека, і навуковыя, якія даюць тлумачэнне фактаў, асэнсаванне іх у сістэме паняццяў дадзенай навукі, навуковай тэорыі. Акрамя таго ў грамадстве існуюць веды міфалагічныя, мастацкія, рэлігійныя і інш.
Штодзённа-практычныя веды існавалі яшчэ на ранніх этапах чалавечай гісторыі і дастаўляць элементарныя звесткі аб прыродзе і навакольнай рэчаіснасці (г. зв. здаровы сэнс, прыкметы, настаўленні, рэцэпты, асабісты вопыт, традыцыі і інш.). Яны носяць несістэмны, бяздоказны, непісьменны характар[1]. Штодзённае веданне служыць асновай арыентацыі чалавека ў навакольным свеце, асновай яго паўсядзённага паводзінаў і прадбачання, але звычайна ўтрымлівае памылкі, супярэчнасці.
Эмпірычныя веды атрымліваюць у выніку прымянення эмпірычных метадаў пазнання — назіранні, вымярэнні, эксперымент. Гэта веды аб бачных ўзаемасувязі паміж асобнымі падзеямі і фактамі ў прадметнай вобласці. Яны, як правіла, канстатуюць якасныя і колькасныя характарыстыкі аб’ектаў і з’яў. Эмпірычныя законы часта носяць імавернасны характар і не з’яўляюцца строгімі.
Тэарэтычныя ўяўленні ўзнікаюць на аснове абагульнення эмпірычных дадзеных. У той жа час яны ўплываюць на ўзбагачэнне і змяненне эмпірычных ведаў. Тэарэтычны ўзровень прадугледжвае ўстанаўленне законаў, якія даюць магчымасць ідэалізаванага ўспрымання, апісанні і тлумачэнні эмпірычных сітуацый, гэта значыць пазнання сутнасці з’яў. Тэарэтычныя законы маюць больш строгі, фармальны характар, у параўнанні з эмпірычнымі. Тэрміны апісання тэарэтычных ведаў ставяцца да ідэалізаваным, абстрактным аб’ектах. Падобныя аб’екты немагчыма падвергнуць непасрэднай эксперыментальнай праверцы.
Навуковыя веды
[правіць | правіць зыходнік]Працяглая эвалюцыя чалавечых уяўленняў аб свеце вызначыла шматузроўневы характар ведаў. Як элементы іх структура ўключае паняцці, катэгорыі, тэорыі і іншыя формы. Назапашванню навуковых ведаў спрыяе пастаяннае ўдасканаленне метадаў навуковых даследаванняў, якія падзяляюцца на агульналагічныя (аналіз, сінтэз, індукцыя, дэдукцыя і г.д.), тэарэтычныя (фармалізацыя, ідэалізацыя, узыходжанне ад абстрактнага да канкрэтнага і г.д.) і эмпірычныя (назіранне, вымярэнне, эксперымент, фізічнае мадэліраванне і інш.).
Навуковыя веды могуць быць эмпірычнымі (на аснове вопыту ці назірання) ці тэарэтычнымі (на аснове аналізу абстрактных мадэлей). У любым выпадку павінны быць абгрунтаванымі на эмпірычнай ці тэарэтычнай доказнай аснове. Тэарэтычныя веды — абстракцыі, аналогіі, схемы, якія адлюстроўваюць структуру і прыроду працэсаў, якія праходзяць у прадметнай вобласці. Гэтыя веды тлумачаць з’явы і могуць выкарыстоўвацца для прагназавання паводзін аб’ектаў.
Пазанавуковыя веды
[правіць | правіць зыходнік]Пазанавуковыя веды могуць быць[1]:
- паранавуковымі — не сумяшчальныя з наяўнымі гнасеалагічнымі стандартамі, у т.л. вучэнні ці разважанні аб феноменах, тлумачэнне якіх не з’яўляецца пераканаўчым з пункту гледжання крытэрыяў навуковасці;
- ілжэнавуковамі — свядома эксплуатуюць здагадкі і забабоны;
- квазінавуковымі — шукаюць сабе прыхільнікаў, абапіраючыся на метады гвалту і прымусу;
- антынавуковымі — утапічныя і свядома скажоныя ўяўленні аб рэчаіснасці;
- псеўданавуковымі — інтэлектуальную актыўнасць спекулюе на сукупнасці папулярных тэорый;
- штодзённа-практычнымі — элементарныя звесткі аб прыродзе і навакольнага рэчаіснасці;
- асобаснымі — залежаць ад здольнасцей таго ці іншага суб’екта і ад асаблівасцей яго інтэлектуальнай пазнавальнай дзейнасці.
Народная навука — асаблівая форма пазанавуковага і пазарацыянальнага ведання. Перш была прывілеем шаманаў, жрацоў, старэйшын роду, затым стала справай асобных груп або суб’ектаў (знахароў, лекараў, экстрасэнсаў)[1].
Тыпы ведаў паводле Ломпшэра (1975)
[правіць | правіць зыходнік]Аўтар адрознівае чатыры тыпу ведаў, якія ўзаемна абумоўленыя і пранікаюць:
- Веданне фактаў — змяшчае інфармацыю аб аб’ектах ў навакольным свеце, іх уласцівасцей і адносін. Добра-вобразны аб’ект, напрыклад, сучаснасці і абстрактных славесных паняццяў, як з рознай ступені агульнасці. Яны з’яўляюцца асновай іншых відаў веды.
- Веданне метадаў — адносіцца да канкрэтнай аперацыі. Яны ўключаюць у сябе звычайныя знешнія дзеянні, як чысціць зубы ці пісьмовую форму і разумовыя дзеянні, напрыклад, граматыка, рашэнне праблем у галіне матэматыкі і метадаў правіл разумовай дзейнасці для больш эфектыўнага навучання і інш. Для навучання студэнтам ведаў трэба дакладныя інструкцыі для выканання дзеянняў і тое, чаму павінна быць нададзена асаблівая ўвага. На падставе ведаў аб метадах развіваюць навыкі і здольнасці.
- Веданне стандартаў — накіраваныя ў першую чаргу на чалавечыя адносіны і паводзіны па адносінах да іншых. Яны з’яўляюцца вынікам сацыяльных норм паводзін, ідэалогіі, маралі і нораваў. Але распаўсюджвання ведаў аб стандартах не дастаткова, каб пабудаваць паводзіны, якія адпавядаюць стандартам. Гэта веданне з’яўляецца неабходнай, але не дастатковай умовай для такога паводзінаў.
- Веданне значэнняў — змяшчае веды аб палітычных, спакладаных, маральных і эстэтычных каштоўнасцях. Магчымасці для крытычных з’яў і падзей з навакольнага свету, г.зн. ацэнкі патэнцыялу разглядаецца як вызначаецца аб’ектыўнымі інтарэсаў і пазіцый кожнай групы класавага грамадства, членам якога з’яўляецца фізічная асоба. Гэтыя веды неабходныя для прыняцця правільнага рашэння па гэтым пытанні.
Зноскі
- ↑ а б в Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1
Літаратура
[правіць | правіць зыходнік]- С. Ф. Дубянецкі. Веды // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 4: Варанецкі — Гальфстрым / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1997. — Т. 4. — 480 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0090-0 (т. 4).
- Веды // Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік / [аўтарскі калектыў: У. Л. Абушэнка і інш.]. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]На Вікісховішчы ёсць медыяфайлы па тэме Веды
Text is available under the CC BY-SA 4.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.